ધોરણ 8 ગુજરાતી કાવ્ય 7 'ભૈ માણસ છે!' - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન અને એકમ કસોટી
ધોરણ ૮ : ગુજરાતી (પ્રથમ સત્ર)
કાવ્ય ૭: ભૈ માણસ છે! | સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય અને એકમ કસોટી
📝 ભાગ ૧: કાવ્ય ૭ 'ભૈ માણસ છે!' - સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન
૧. મક્કમ = દૃઢ. (વાક્ય: મારો નિર્ણય એકદમ મક્કમ છે.)
૨. પ્રતાપ = પ્રભાવ, તેજ. (વાક્ય: સૂર્યનો પ્રતાપ આખી દુનિયા પર પડે છે.)
૩. કઠ્ઠણ = સખત. (વાક્ય: પહાડનો પથ્થર ખૂબ કઠ્ઠણ હોય છે.)
૪. ચંદર = ચંદ્ર. (વાક્ય: ચંદર રાત્રે પ્રકાશ આપે છે.)
૫. ઝટ = તરત. (વાક્ય: હું મારું લેસન ઝટ પૂરું કરી લઈશ.)
૬. ટાણું = સમય, વખત. (વાક્ય: ખરા ટાણે જ તેણે મારી મદદ કરી.)
શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:
૧. સ્મારક તરીકે ઊભી કરેલી ખાંભી = પાળિયો. (વાક્ય: ગામના પાદરમાં શહીદોનો પાળિયો છે.)
૨. સૂર્યના વંશમાં જન્મેલું = સૂર્યવંશી. (વાક્ય: ભગવાન રામ સૂર્યવંશી હતા.)
ઉત્તર: જ્યારે મને કોઈ ખૂબ વઢે અથવા મારી ગમતી વસ્તુ ખોવાઈ જાય ત્યારે હું રડી પડું છું.
૨. તમે એકલા એકલા ક્યારે હસ્યા છો?
ઉત્તર: જ્યારે મને કોઈ જૂની રમૂજી ઘટના યાદ આવે ત્યારે હું એકલો એકલો હસું છું.
૩. તમે ક્યારેય ઢીલા પડી ગયા છો? ક્યારે?
ઉત્તર: હા, જ્યારે પરીક્ષામાં ધાર્યા કરતા ઓછા માર્ક્સ આવ્યા ત્યારે હું ઢીલો પડી ગયો હતો.
૪. તમે ચંદ્ર વિશે શું શું જાણો છો?
ઉત્તર: ચંદ્ર પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ છે. તે રાત્રે પ્રકાશ આપે છે અને તેના પર કોઈ હવા કે પાણી નથી. વૈજ્ઞાનિકો ચંદ્ર પર પહોંચી ચૂક્યા છે.
૫. આ કવિતાની કઈ પંક્તિ તમને વધુ ગમી? કેમ?
ઉત્તર: મને "રમતાં રમતાં લડી પડે ભૈ, માણસ છે; હસતાં હસતાં રડી પડે ભૈ, માણસ છે!" પંક્તિ વધુ ગમી, કારણ કે તેમાં માણસના બદલાતા સ્વભાવની સાચી વાત કરી છે.
૧. લપ-લપ: કૂતરો દૂધ લપ-લપ પી ગયો.
૨. લબ-લબ: દીવાની જ્યોત લબ-લબ થતી હતી.
૩. ટપ-ટપ: નળમાંથી પાણી ટપ-ટપ ટપકતું હતું.
૪. ધબ-ધબ: છત પરથી કોઈના ચાલવાનો ધબ-ધબ અવાજ આવતો હતો.
૫. ખળ-ખળ: નદીનું પાણી ખળ-ખળ વહી રહ્યું હતું.
વાક્ય: મારો અભ્યાસ કરવાનો નિર્ણય મક્કમ છે.
૨. પ્રતાપ (સામર્થ્ય, પ્રભાવ, તેજ) = સાચો અર્થ: પ્રભાવ / તેજ
વાક્ય: રાજાનો પ્રતાપ આખા નગરમાં ફેલાયેલો હતો.
૩. ચંદર (ચંદ્રના આકારનું, ચંદ્ર, ચાદર) = સાચો અર્થ: ચંદ્ર
વાક્ય: આકાશમાં ગોળ ચંદર ખૂબ સુંદર લાગતો હતો.
૨. ચંદર પર ચાલે ચપ-ચપ = (બ) ચંદ્ર પર ઝટપટ ચાલે.
૩. સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ = (બ) સૂર્યના કુળમાં ઉછરેલાનો પ્રભાવ.
૨. કામમાં રાખે જુસ્સો = ભૈ માણસ છે.
૩. સૌનો પ્રેમ ઝૂંટે = નૈ માણસ છે.
૪. જેને તેને લૂંટે = નૈ માણસ છે.
૫. નાનાંને ભાવે રમાડે = ભૈ માણસ છે.
૬. સીધાં જનોને રંજાડે = નૈ માણસ છે.
ઉત્તર: કાવ્યના આધારે માણસ રમતા રમતા લડી પડે અને હસતા હસતા રડી પડે તેવો અસ્થિર સ્વભાવનો છે. તે પહાડ જેવો મક્કમ હોવા છતાં દડી પડે (રડી પડે) છે.
૨. આ કાવ્યમાં કવિએ માણસની શી શી વિશેષતાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે?
ઉત્તર: માણસે વિજ્ઞાનમાં એટલી પ્રગતિ કરી છે કે તે ચંદ્ર પર ચાલે છે અને તેનો પ્રતાપ સૂર્યવંશી જેવો છે. આ માણસની વિશેષતાઓ છે.
૩. માણસને પહાડથી પણ કઠણ શા માટે કહ્યો છે?
ઉત્તર: કારણ કે માણસ ગમે તેવી મુશ્કેલીઓનો પણ હિંમતથી સામનો કરે છે, તેનું મનોબળ પહાડ જેવું અડગ અને મક્કમ હોય છે.
૪. “પૂજાવા ઝટ થયા પાળિયા, માણસ છે !” – કાવ્યપંક્તિનો અર્થ સમજાવો.
ઉત્તર: આ પંક્તિનો અર્થ છે કે માણસ વાહવાહી મેળવવા અને લોકોમાં પૂજાવા માટે ઝટપટ મોટું બલિદાન આપીને પાળિયા (શહીદ) થવા તૈયાર થઈ જાય છે.
ભર બપ્પોરે ઢળી પડે ભૈ માણસ છે !
ભાવ: આ પંક્તિમાં કવિ માણસની શક્તિ અને તેની શારીરિક નબળાઈનો વિરોધાભાસ દર્શાવે છે. માણસ પોતાને સૂર્યવંશી જેવો શક્તિશાળી માને છે, છતાં સામાન્ય તડકામાં તે થાકીને ઢળી પડે છે!
દોડતાં દોડતાં દડી પડે ભૈ, માણસ છે !
પડતાં પડતાં ચડી પડે ભૈ, માણસ છે !
બોલતાં બોલતાંઅટકી પડે ભૈ, માણસ છે!
રડતાં રડતાં હસી પડે ભૈ, માણસ છે !
અહીં સાદા વાક્યને 'ભાષાસૌંદર્ય' કે અલંકારિક ભાષામાં સજાવવાની વાત છે. આનાથી લખાણ વધુ આકર્ષક અને સુંદર બને છે. આપણે ઉપમા કે રૂપક જેવા પ્રયોગો કરીને વાક્યને સજાવી શકીએ છીએ.
ઉદાહરણ : વરસાદ પછી ધરતી પર લીલું ઘાસ ઊગ્યું હતું. -> વર્ષા પછી તો ધરતીએ જાણે લીલી ઓઢણી ઓઢી!
૧. દિયાએ સરસ વક્તવ્ય આપ્યું. -> દિયાએ તો જાણે શબ્દોનો જાદુ વિખેર્યો!
૨. વીર ભામાશા મહાન દાનવીર હતા. -> વીર ભામાશા દાનવીરતામાં સાક્ષાત કર્ણ સમાન હતા.
૩. લતા મંગેશકર સારાં ગાયિકા હતાં. -> લતા મંગેશકરનો અવાજ એટલે કોયલનો ટહુકો!
૪. સૂર્ય ઊગ્યો એટલે સૃષ્ટિ જાગી ઊઠી. -> સૂરજદાદાના આગમનથી સૃષ્ટિએ આળસ મરડી.
૫. નદીમાં પાણી વહેતું હતું. -> નદી ખળખળ અવાજે જાણે ગીત ગાતી વહેતી હતી.
અમે તો શાળાએ જઈએ હસતાં હસતાં,
મેદાનમાં રમીએ અમે કૂદતાં કૂદતાં,
ભેગા થઈને માની જઈએ લડતાં લડતાં,
ગીતો ગાઈએ મસ્તીમાં નાચતાં નાચતાં.
મીઠો નાસ્તો વહેંચી લઈએ ખાતાં ખાતાં,
છુટ્ટા પડીને જઈએ ઘેર અમે ભાગતાં ભાગતાં.
📝 ભાગ ૨: કાવ્ય ૭ 'ભૈ માણસ છે!' - 25 ગુણની એકમ કસોટી
એકમ કસોટી: કાવ્ય ૭ - ભૈ માણસ છે!
અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ: G8-1.1.3, G8-2.1.1, G8-2.1.5, G8-3.1.1, G8-3.1.16 આધારિત મૂલ્યાંકન
૨. કાવ્યમાં માણસની હિંમત કોના કરતા પણ કઠણ કહી છે?
૩. કાવ્યમાં માણસ ક્યાં ચપ-ચપ ચાલે છે?
૪. સૂર્યવંશી પ્રતાપવાળો માણસ ક્યારે ઢળી પડે છે?
૫. માણસની ખોટ ક્યારે (કયા સમયે) પડે છે?
૬. કવિ કાવ્યના દરેક અંતરે વારંવાર કયો શબ્દપ્રયોગ કરે છે?
૨. પ્રતાપ
૩. ઝટ
૪. ચંદર
૫. ટાણું
૬. પાળિયો
૨. સૂર્ય ઊગ્યો એટલે સૃષ્ટિ જાગી ઊઠી.
૩. લતા મંગેશકર સારાં ગાયિકા હતાં.
૪. નદીમાં પાણી વહેતું હતું.
૫. વીર ભામાશા મહાન દાનવીર હતા.
(અ) ચાદર પર ચાલે (બ) ચંદ્ર પર ઝટપટ ચાલે (ક) ચંદ્ર ચાલી રહ્યો છે
૨. ટાણે ખોટ્યું પડી
(અ) ખરા સમયે તમે ખોટા પડ્યા (બ) સમય ખૂટી પડ્યો (ક) જ્યારે જરૂર હતી ત્યારે તમે નહોતા
૩. સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ
(અ) સૂર્યના કુળમાં ઉછરેલાનો પ્રભાવ (બ) સૂર્ય જેવો તાપ (ક) બહાદુર માણસ
✅ એકમ કસોટી સોલ્યુશન (Answer Key)
પ્રશ્ન ૧ ના ઉત્તરો:
૧. કાવ્યના મતે 'માણસ' હસતાં હસતાં રડી પડે છે.
૨. કાવ્યમાં માણસની હિંમત 'પહાડ' કરતા પણ કઠણ અને મક્કમ કહી છે.
૩. કાવ્યમાં માણસ 'ચંદર' (ચંદ્ર) પર ચપ-ચપ ચાલે છે.
૪. સૂર્યવંશી પ્રતાપવાળો માણસ 'ભરબપોરના તડકામાં' (ભરબપ્પોરે) થાકીને ઢળી પડે છે.
૫. માણસની ખોટ 'ખરા સમયે' (ખરા ટાણે) પડે છે.
૬. કવિ વારંવાર "ભૈ, માણસ છે!" શબ્દપ્રયોગ કરે છે.
પ્રશ્ન ૨ ના ઉત્તરો (શબ્દાર્થ અને વાક્ય):
૧. મક્કમ (દૃઢ): મારો નિર્ણય એકદમ મક્કમ છે.
૨. પ્રતાપ (પ્રભાવ/તેજ): રાજાનો પ્રતાપ આખા નગરમાં ફેલાયેલો હતો.
૩. ઝટ (તરત): હું મારું લેસન ઝટ પૂરું કરી લઈશ.
૪. ચંદર (ચંદ્ર): ચંદર રાત્રે પ્રકાશ આપે છે.
૫. ટાણું (સમય): ખરા ટાણે જ તેણે મારી મદદ કરી.
૬. પાળિયો (સ્મારક): ગામના પાદરમાં શહીદોનો પાળિયો છે.
પ્રશ્ન ૩ ના ઉત્તરો (ભાષાસૌંદર્ય):
૧. દિયાએ તો જાણે શબ્દોનો જાદુ વિખેર્યો!
૨. સૂરજદાદાના આગમનથી સૃષ્ટિએ આળસ મરડી.
૩. લતા મંગેશકરનો અવાજ એટલે કોયલનો ટહુકો!
૪. નદી ખળખળ અવાજે જાણે ગીત ગાતી વહેતી હતી.
૫. વીર ભામાશા દાનવીરતામાં સાક્ષાત કર્ણ સમાન હતા.
પ્રશ્ન ૪ ના ઉત્તરો (વિકલ્પો):
૧. (બ) ચંદ્ર પર ઝટપટ ચાલે.
૨. (ક) જ્યારે જરૂર હતી ત્યારે તમે નહોતા.
૩. (અ) સૂર્યના કુળમાં ઉછરેલાનો પ્રભાવ.
પ્રશ્ન ૫ નો ઉત્તર (સવિસ્તર):
કાવ્યમાં કવિએ માણસના સ્વભાવને ખૂબ જ અસ્થિર દર્શાવ્યો છે. જે માણસ અત્યારે તમારી સાથે હળીમળીને રમતો હોય, તે ગમે ત્યારે નાની વાતમાં લડી (ઝઘડી) પડે છે. જે વ્યક્તિ અત્યારે ખૂબ હસતી હોય, તે ક્ષણભરમાં કોઈ દુઃખદ વાત યાદ આવતા રડી પડે છે. માણસ પહાડ જેવો મક્કમ હોવા છતાં નબળી ક્ષણે ભાંગી પડે છે. વળી, પૂજાવા માટે માણસ શહીદ થવા તૈયાર થાય છે, પણ ખરા સમયે (જરૂર હોય ત્યારે) તેની ખોટ પડે છે. આ બધું બતાવે છે કે માણસનો સ્વભાવ અસ્થિર અને અણધાર્યો છે.
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો