ધોરણ 8 ગુજરાતી કાવ્ય 4 'અષાઢે' - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન અને એકમ કસોટી

ભાગ ૨: સ્વાધ્યાય, ભાષા-સજ્જતા અને એકમ કસોટી

પાઠ ૪: અષાઢે (કાવ્ય)

પ્રસ્તુતિ: દિપક ચૌધરી | પ્લેટફોર્મ: Exam Guru

📚 શબ્દાર્થ, વાક્યપ્રયોગ અને સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

(સ્માર્ટ બોર્ડ પર વિભાગ ખોલવા માટે તેના પર ક્લિક કરો અને જવાબ જોવા બટન દબાવો)

૧. શબ્દાર્થ અને રૂઢિપ્રયોગ (અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ)

શબ્દાર્થ અને વાક્યપ્રયોગ:

• તણખલું (તરણું / ઘાસની સળી): પક્ષી એક એક તણખલું ભેગું કરીને સુંદર માળો બનાવે છે.
• પીમળ (સુગંધ / મહેક): વરસાદ પડ્યા પછી ભીની માટીની પીમળ મનને ખુશ કરી દે છે.
• પછેડિયું (ઓઢવાની જાડી ચાદર / પછેડી): શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં દાદાજી પછેડિયું ઓઢીને સૂવે છે.
• પોઢીએ (સૂઈએ / આરામ કરીએ): રાત્રે વહેલા પોઢીએ તો સવારે વહેલા જાગી શકાય.
• વાયુ (પવન): સમુદ્ર કિનારે સાંજનો વાયુ બહુ શીતળ હોય છે.
• પરથમ (પહેલું / પ્રથમ): મારું બાળક આજે પરથમ વાર શાળાએ ગયું.

રૂઢિપ્રયોગ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ:

• મુખ મોડવું (અણગમો દર્શાવવો / તિરસ્કાર કરવો):
  વાક્ય: આપણા ઘરે કોઈ ગરીબ માણસ મદદ માંગવા આવે તો આપણે તેની સામે મુખ ન મોડવું જોઈએ.

૨. વાતચીત (મૌખિક ચર્ચાના પ્રશ્નો)

1. આપણે કેમ વહેલા જાગવું જોઈએ?
   વહેલા જાગવાથી તાજી હવા મળે છે, શરીર સ્વસ્થ રહે છે, આખો દિવસ સ્ફૂર્તિ રહે છે અને કામ કરવા માટે પૂરતો સમય મળે છે.
2. તમારા ઘરે મહેમાન આવવાના હોય તો કેવી કેવી તૈયારીઓ થાય છે?
   ઘર સાફ કરીએ છીએ, સારું ભોજન બનાવીએ છીએ, અને તેમને સારી રીતે આવકારવા મીઠાઈઓ અને નાસ્તો લાવીએ છીએ.
3. સવારના અને સાંજના વાતાવરણમાં શા શા ફેરફાર હોય છે?
   સવારે સૂર્યોદય, તાજગી, અને પક્ષીઓનો કલરવ હોય છે; જ્યારે સાંજે સૂર્યાસ્ત, આછું અજવાળું અને શાંતિ છવાવા લાગે છે.
4. કયા મહિનામાં ચારેકોર લીલોતરી જોવા મળે છે?
   અષાઢ અને શ્રાવણ મહિનામાં (ચોમાસામાં) ચારેકોર લીલોતરી જોવા મળે છે.
5. તમારા ઘરે કઈ કઈ વનસ્પતિ છે? એની માવજત કોણ કરે છે?
   અમારા ઘરે તુલસી, ગુલાબ અને બારમાસી છે. તેની માવજત (પાણી પાવું, ખાતર નાખવું) મારા દાદાજી અને મમ્મી કરે છે.

૩. બહુવિકલ્પી પ્રશ્નો (MCQ) અને વાક્ય રચના

નીચે આપેલી પંક્તિનો નજીકનો અર્થ શોધો: (સાચો વિકલ્પ)

૧. પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી, એ જી, આવ્યાં અજવાળાં જાય.
➜ (ક) સવારે અજવાળું થાય એટલે ઊઠી જવું જોઈએ.

૨. આવ્યા વાયુયે વળી જાય.
➜ (બ) આવેલો પવન પાછો વળી જશે.

૩. પરથમ મળિયા શું–મુખ ના મોડીએ જી.
➜ (અ) પહેલીવાર કોઈને મળીએ તો મોઢું ન ફેરવી લેવાય.

કવિતા મુજબ નજીકનો અર્થ ધારો અને વાક્ય બનાવીને લખો:

1. તણખલું: ઘાસની સળી
   વાક્ય: ચકલી એક એક ઘાસની સળી ભેગી કરીને માળો બનાવે છે.
2. પછેડી: જાડી ચાદર
   વાક્ય: મને ઠંડી લાગતી હોવાથી મેં જાડી ચાદર ઓઢી લીધી.
3. પરથમ: પહેલું
   વાક્ય: દોડવાની સ્પર્ધામાં મારો પહેલો નંબર આવ્યો.
4. વાયુ: પવન
   વાક્ય: આજે વાવાઝોડાને કારણે ખૂબ જોરથી પવન ફૂંકાય છે.

૪. કાવ્યપંક્તિ ચર્ચા અને આડાઅવળા શબ્દોની ગોઠવણી

પંક્તિની ચર્ચા કરો: "પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ..."

• ૧. અજવાળાં પાછાં વળી જાય એટલે શું?
  અર્થાત જો આપણે સવારે મોડે સુધી સૂતા રહીએ, તો સવારનો તાજો સૂર્યપ્રકાશ (અજવાળું) આપણને મળતો નથી અને તે નકામો જાય છે.
• ૨. જો વહેલા ઊઠીએ તો...?
  જો વહેલા ઊઠીએ તો સવારની તાજી હવા, પક્ષીઓનો કલરવ અને ઊગતા સૂર્યનો સોનેરી પ્રકાશ માણી શકીએ, જેનાથી આખો દિવસ તાજગી રહે.
• ૩. મહેમાનને આપણે સંપૂર્ણ માન આપવું જોઈએ?
  હા, ભારતીય સંસ્કૃતિમાં 'અતિથિ દેવો ભવ' ની ભાવના છે, માટે આંગણે આવેલા મહેમાનને સંપૂર્ણ માન અને આદર આપવા જોઈએ.

આડાઅવળા થઈ ગયેલા શબ્દોને યોગ્ય સ્થાને મૂકીને પંક્તિ લખો:

1. પત્તીની એની જીરે પોઢીએ પીમળમાં
   ➜ એની પત્તીની પીમળમાં પોઢીએ જી.
2. મોડીએ જી મુખ મળિયા શું પરથમ ના
   ➜ પરથમ મળિયા-શું મુખ ના મોડીએ જી.
3. ના ઓઢીએ પ્રભાતે જી પછેડિયું
   ➜ પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી.

૫. ભાષા સજ્જતા ('કેરું' પ્રત્યય અને 'યે' નિપાતનો ઉપયોગ)

સમજૂતી ૧ ('કેરું'): કવિતાઓમાં સંબંધ દર્શાવવા માટે 'નો, ની, નું, નાં' ને બદલે જૂની ગુજરાતી કે કાવ્યાત્મક ભાષામાં 'કેરો, કેરી, કેરું, કેરાં' પ્રત્યય વપરાય છે. (જેમ કે: ફાગણ કેરું ફૂલ = ફાગણનું ફૂલ).

પ્રશ્ન ૭: 'કેરો, કેરી, કેરું' વાળા અન્ય વાક્યો/પંક્તિઓ બનાવો:

1. ડુંગર કેરી ખીણમાં ગાંભુ નામે ગામ. (ડુંગરની)
2. લવિંગ કેરી લાકડીએ રામે સીતાને માર્યા જો..… (લવિંગની)
3. વસંત કેરો વાયરો મનને આનંદિત કરે છે. (વસંતનો)
4. આ તો આંબા કેરો ગોટલો છે. (આંબાનો)
5. નદીઓ કેરાં નીર ખળખળ વહે છે. (નદીઓનાં)
6. શ્યામ કેરી વાંસળી સાંભળી ગોપીઓ દોડી ગઈ. (શ્યામની)

સમજૂતી ૨ ('યે'): વાક્યમાં ભારપૂર્વક 'પણ' (also/too) નો અર્થ દર્શાવવા માટે શબ્દની પાછળ 'યે' અથવા 'ય' (નિપાત) લગાડવામાં આવે છે. દા.ત. વાયુયે = વાયુ પણ (પવન પણ).

પ્રશ્ન ૮: શબ્દની પાછળ 'યે / ય' લાગતો હોય તેવા અન્ય પાંચ વાક્યો બનાવો:

1. ગઈકાલે વરસાદ હતો, અને આજેય વરસાદ ચાલુ છે. (આજે પણ)
2. મેળામાં મારા દાદાય મારી સાથે આવ્યા હતા. (દાદા પણ)
3. મેં જમવામાં લાડુ ખાધા અને રમેશેય ખાધા. (રમેશે પણ)
4. અમેય આવતા રવિવારે પ્રવાસે જવાના છીએ. (અમે પણ)
5. પરીક્ષામાં મહેનત કરી તો સૈફય પાસ થઈ ગયો. (સૈફ પણ)

૬. ભાષા સજ્જતા: સ્વરાંત શબ્દોની સમજૂતી (પ્રશ્ન ૧૦)

સ્વરાંત શબ્દ એટલે શું?
જે શબ્દના અંતિમ વર્ણનું ઉચ્ચારણ કરતી વખતે છેલ્લે 'સ્વર' (અ, આ, ઇ, ઉ વગેરે) સંભળાતો હોય તેને સ્વરાંત (સ્વર + અંત) શબ્દ કહેવાય છે. ગુજરાતી ભાષામાં મોટાભાગના શબ્દો (જે ખોડા-હલંત ન હોય તેવા) સ્વરાંત જ હોય છે. દા.ત. ફૂલ = ફ્ + ઊ + લ્ + અ (અંતે સ્વર છે).

જે શબ્દના અંતે શુદ્ધ વ્યંજન (ખોડો/હલંત અક્ષર) આવતો હોય તેને વ્યંજનાંત કહેવાય છે. દા.ત. મહદ્ = મ + અ + હ્ + અ + દ્ (અહીં અંતે 'અ' સ્વર નથી, માત્ર 'દ' વ્યંજન છે).

પ્રશ્ન ૧૦: નીચેના શબ્દોને 'સ્વરાંત' અને 'સ્વરાંત ન હોય તેવા (વ્યંજનાંત)' શબ્દોમાં જુદા પાડો:

શબ્દો: અષાઢ, તણખલું, અતિથિ, સાક્ષાત્, સદ્, પ્રભાત, બલાત્, મહદ્, ફૂલ, ભૂલ

સ્વરાંત શબ્દો (જેના અંતે સ્વર છે)	સ્વરાંત ન હોય તેવા શબ્દો (હલંત/ખોડા અક્ષરવાળા)
અષાઢ (ઢ્ + અ)	સાક્ષાત્ (અંતે ત્ છે)
તણખલું (લ્ + ઉં)	સદ્ (અંતે દ્ છે)
અતિથિ (થ્ + ઇ)	બલાત્ (અંતે ત્ છે)
પ્રભાત (ત્ + અ)	મહદ્ (અંતે દ્ છે)
ફૂલ (લ્ + અ)
ભૂલ (લ્ + અ)

૭. સવિસ્તર પ્રશ્નોના જવાબ (પ્રશ્ન ૧૧)

૧. આવેલાં અજવાળાં જાય એવું કેમ કહેવાયું હશે?

સવારે સૂર્યોદય થતાં ચારેબાજુ સુંદર અજવાળું ફેલાઈ જાય છે. આ અજવાળું આપણને જગાડવા અને નવી ચેતના આપવા આપણા આંગણે આવે છે. પરંતુ જો આપણે મોડે સુધી મોઢા પર પછેડી ઓઢીને સૂતા જ રહીએ, તો આ સુંદર પ્રકાશનો આપણે લાભ લઈ શકતા નથી. આપણે તેને અવગણીએ છીએ, તેથી કવિએ કહ્યું છે કે આવેલાં અજવાળાં જાણે નિરાશ થઈને પાછા જાય છે.

૨. અતિથિને કેમ ન તરછોડવા જોઈએ?

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં 'અતિથિ દેવો ભવ' ની ભાવના રહેલી છે. આપણા આંગણે આવેલો મહેમાન એ ભગવાનનું સ્વરૂપ ગણાય છે. જો આપણે મહેમાનને તરછોડીએ કે તેમનું અપમાન કરીએ, તો તે સંસ્કૃતિ વિરુદ્ધ છે અને તેનાથી પાપ લાગે છે. માટે અતિથિને હંમેશા પ્રેમથી અને આદરથી આવકારવા જોઈએ. (અહીં સવારના અજવાળા અને પવનને કવિએ પ્રકૃતિના અતિથિ ગણ્યા છે).

૩. 'મુખ ફેરવવું' અને 'મુખ ફેરવ્યું' એમાં શો ફેર છે?

'મુખ ફેરવવું' એ વર્તમાન કાળની અથવા સામાન્ય ક્રિયા દર્શાવે છે, જેનો અર્થ થાય છે કોઈની સામે જોઈને અણગમો દર્શાવવો, તિરસ્કાર કરવો કે ધ્યાન ન આપવું.
જ્યારે 'મુખ ફેરવ્યું' એ ભૂતકાળની ક્રિયા દર્શાવે છે, જેનો અર્થ થાય છે કે કોઈએ અણગમો દર્શાવી દીધો છે, રિસાઈ ગયા છે અથવા સંબંધ તોડી નાખ્યો છે.

૪. કોને ધરતીના શ્વાસ કહ્યા છે?

અષાઢ મહિનામાં વરસાદ પડવાથી સૂકી જમીન પર જે નવું-નવું લીલું અને નાજુક ઘાસ ઊગી નીકળે છે (ફૂટતું ઘાસ), તેના નાના તણખલાને કવિએ ધરતીના શ્વાસ કહ્યા છે. કારણ કે આ લીલું ઘાસ એ ધરતીની જીવંતતા અને ધબકારાની નિશાની છે.

૮. ચાલો, યાદ કરીએ... (પ્રવૃત્તિ આધારિત પ્રશ્નો)

તમને કાવ્ય એકલા ગાવાની મજા પડી કે સમૂહમાં ?

મને કાવ્ય સમૂહમાં ગાવાની ખૂબ મજા પડી, કારણ કે બધા મિત્રો સાથે મળીને લયબદ્ધ રીતે ગાવાથી કાવ્યનો આનંદ બમણો થઈ ગયો.

કાવ્યના કયા શબ્દો તમને યાદ રહી ગયા ?

મને કાવ્યના 'પીમળ', 'પછેડિયું', 'પરથમ', અને 'અતિથિ' જેવા નવા શબ્દો યાદ રહી ગયા.

કાવ્યની કઈ પંક્તિ ગાવાની તમને મજા પડી ?

મને "આવ્યા રે અતિથિ ના તરછોડીએ જી" અને "પરથમ મળિયા-શું મુખ ના મોડીએ જી" આ પંક્તિઓ ગાવાની ખૂબ મજા પડી.

શબ્દોને લગતા પ્રશ્નો કયા હતા ?

શબ્દોને લગતા પ્રશ્નોમાં 'કેરું' અને 'યે' પ્રત્યય વાળા શબ્દો બનાવવાના અને 'સ્વરાંત/વ્યંજનાંત' શબ્દો ઓળખવાના પ્રશ્નો હતા.

કયા પ્રશ્નોના ઉત્તર લખવામાં તમને મદદની જરૂર પડી ?

મને વ્યાકરણના પ્રશ્નમાં 'સ્વરાંત' અને 'વ્યંજનાંત' શબ્દો જુદા પાડવામાં શિક્ષકશ્રીની મદદની જરૂર પડી.

તમે ‘અષાઢ' શબ્દને કલાત્મક અક્ષરે લખવા માટે શું કર્યું હતું ?

મેં 'અષાઢ' શબ્દને ડબલ અક્ષરમાં (3D સ્વરૂપે) દોરીને તેમાં સુંદર રંગ પૂર્યા અને અક્ષરની આસપાસ વાદળ અને વરસાદના છાંટા દોરીને તેને કલાત્મક બનાવ્યો.

📝 એકમ કસોટી: અષાઢે (કુલ ગુણ: ૨૫)

ધોરણ: ૮ વિષય: ગુજરાતી સમય: ૧ કલાક

(આ કસોટી નીચે મુજબની ૫ અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ પર આધારિત છે)

LO: G8-2.1.1પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. (૫ ગુણ)

1. કવિ કયા મહિનામાં તણખલું ન તોડવાની સલાહ આપે છે?
2. સવારે પછેડી ઓઢીને સૂવાથી શું પાછું જતું રહે છે?
3. આંગણે આવેલા અજવાળાં અને વાયુને કવિ કોની સાથે સરખાવે છે?
4. કવિના આંગણામાં કયા મહિનાનું ફૂલ ઊગ્યું છે?
5. નવી વસ્તુ કે વ્યક્તિ પહેલીવાર મળે ત્યારે આપણે શું ન કરવું જોઈએ?

LO: G8-3.1.1પ્રશ્ન ૨: માગ્યા મુજબ શબ્દોના અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ કરો. (૫ ગુણ)

• (અ) નીચેના શબ્દોના અર્થ આપો: (૧) પછેડિયું (૨) પીમળ
• (બ) રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપી વાક્ય બનાવો: 'મુખ મોડવું'
• (ક) 'પરથમ' શબ્દનો શિષ્ટ અર્થ આપી તેનું એક વાક્ય બનાવો.

LO: G8-3.1.11પ્રશ્ન ૩: ભાષા સજ્જતા (વ્યાકરણ) આધારિત પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો. (૫ ગુણ)

(અ) 'કેરું' / 'કેરી' (નો, ની, નું) પ્રત્યયનો ઉપયોગ કરી બે અર્થપૂર્ણ વાક્યો બનાવો. (૨ ગુણ)

(બ) ભાર દર્શાવવા માટે શબ્દની પાછળ 'યે / ય' (પણ) લાગતો હોય તેવાં બે વાક્યો બનાવો. (દા.ત. અમેય આવીશું) (૨ ગુણ)

(ક) આડાઅવળા શબ્દો ગોઠવી પંક્તિ બનાવો: ના ઓઢીએ પ્રભાતે જી પછેડિયું (૧ ગુણ)

LO: G8-5.1.2પ્રશ્ન ૪: સ્વરાંત અને વ્યંજનાંત શબ્દો ઓળખો. (૫ ગુણ)

નીચે આપેલા શબ્દોમાંથી માત્ર સ્વરાંત (અંતે સ્વર આવતો હોય તેવા) શબ્દો શોધીને લખો:

( અષાઢ, સાક્ષાત્, અતિથિ, સદ્, ફૂલ, મહદ્ )

LO: G8-2.1.5પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર આપો. (કોઈપણ એક - ૫ ગુણ)

1. કવિ અષાઢ મહિનામાં તણખલું કેમ તોડવાની ના પાડે છે? કાવ્યના આધારે સમજાવો.
2. "આવ્યા રે અતિથિ ના તરછોડીએ જી" - આ પંક્તિ દ્વારા કવિ કયો જીવનવ્યવહાર સમજાવે છે?

✅ કસોટી સોલ્યુશન / ઉત્તરવહી

પ્રશ્ન ૧ ના જવાબો:

1. કવિ અષાઢ મહિનામાં તણખલું ન તોડવાની સલાહ આપે છે.
2. સવારે પછેડી ઓઢીને સૂવાથી આવેલાં અજવાળાં અને વાયુ (પવન) પાછાં જતા રહે છે.
3. આંગણે આવેલા અજવાળાં અને વાયુને કવિ ઘરે આવેલા અતિથિ (મહેમાન) સાથે સરખાવે છે.
4. કવિના આંગણામાં ફાગણ મહિનાનું ફૂલ ઊગ્યું છે.
5. નવી વસ્તુ કે વ્યક્તિ પહેલીવાર મળે ત્યારે આપણે અણગમો દર્શાવવો ન જોઈએ (મુખ ન મોડવું જોઈએ).

પ્રશ્ન ૨ ના જવાબો:

• (અ) અર્થ: (૧) પછેડિયું = ઓઢવાની જાડી ચાદર (૨) પીમળ = સુગંધ/મહેક
• (બ) મુખ મોડવું = અણગમો દર્શાવવો. (વાક્ય: ગરીબ માણસને જોઈને ક્યારેય મુખ ન મોડવું જોઈએ.)
• (ક) પરથમ = પહેલું. (વાક્ય: પરીક્ષામાં મારો પરથમ નંબર આવ્યો.)

પ્રશ્ન ૩ ના જવાબો (ભાષા સજ્જતા):

(અ) 'કેરું/કેરી' વાક્યો: ૧. ડુંગર કેરી ખીણમાં મારું ગામ છે. ૨. નદીઓ કેરાં નીર મીઠાં હોય છે.

(બ) 'યે/ય' (પણ) વાક્યો: ૧. મારેય તમારી સાથે મેળામાં આવવું છે. ૨. ગઈકાલે અને આજેય ખૂબ વરસાદ પડ્યો.

(ક) સાચી પંક્તિ: પ્રભાતે પછેડિયું ના ઓઢીએ જી.

પ્રશ્ન ૪ ના જવાબો (સ્વરાંત શબ્દો):

આપેલા શબ્દોમાંથી સ્વરાંત શબ્દો નીચે મુજબ છે:
૧. અષાઢ (અંતે 'અ' સ્વર છે)
૨. અતિથિ (અંતે 'ઇ' સ્વર છે)
૩. ફૂલ (અંતે 'અ' સ્વર છે)

(નોંધ: સાક્ષાત્, સદ્, અને મહદ્ એ હલંત/ખોડા અક્ષર હોવાથી વ્યંજનાંત છે).

પ્રશ્ન ૫ નો જવાબ (મુદ્દાસર):

૧. તણખલું ન તોડવા વિશે: અષાઢ મહિનામાં વરસાદ પડવાથી ધરતી પર ચારેબાજુ નવું લીલું ઘાસ ફૂટી નીકળે છે. કવિ માને છે કે આ નાનકડું તણખલું એ માત્ર ઘાસ નથી, પરંતુ તેમાં ધરતીમાતાના શ્વાસ ધબકી રહ્યા છે. તેમાં જીવ છે. આપણે પ્રકૃતિના આ સુંદર સર્જનને નુકસાન પહોંચાડવાને બદલે તેની સુગંધમાં આરામ કરવો જોઈએ.

અથવા

૨. અતિથિને ન તરછોડવા વિશે: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આંગણે આવેલા મહેમાનને દેવ સમાન ગણવામાં આવે છે. કવિ સવારના તાજા પ્રકાશ (અજવાળાં) અને શીતળ પવન (વાયુ) ને આપણા આંગણે આવેલા અતિથિ ગણે છે. જો આપણે સવારે મોડે સુધી પછેડી ઓઢીને સૂતા રહીએ, તો આ પ્રકૃતિ રૂપી મહેમાન નિરાશ થઈને પાછા ચાલ્યા જાય છે. કવિ સમજાવે છે કે મહેમાનનો હંમેશા પ્રેમથી સ્વીકાર કરવો જોઈએ, તેમને તરછોડવા જોઈએ નહીં.