ધોરણ 8 ગુજરાતી પાઠ 9 'મજાનો ખજાનો' - ઇન્ટરેક્ટિવ પાઠ આયોજન

ધોરણ ૮ : ગુજરાતી

પાઠ ૯: મજાનો ખજાનો

પ્રસ્તુતિ: દિપક ચૌધરી | પ્લેટફોર્મ: Exam Guru

🎯 પાઠ આધારિત અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs)

G8-2.1.1 ગદ્ય સામગ્રીમાંથી વિગતો તારવી બતાવે છે. G8-2.2.1 ભાષાસાહિત્યની વિવિધ પ્રયુક્તિઓની કદર દર્શાવે છે (કહેવતો/રૂઢિપ્રયોગો). G8-2.2.2 અગાઉ શીખી ગયેલાં ભાષારચનાનાં ઘટકોનો ઉપયોગ કરે છે. G8-3.1.1 અપરિચિત શબ્દોના અર્થની ધારણા કરે છે. G8-1.5.6 ગદ્યખંડ અને સંવાદોનું સ્પષ્ટ વાચિકમ્ કરે છે.

✍️ લેખક પરિચય અને સાહિત્ય સ્વરૂપ

લેખિકાનું નામ: હરિપ્રસાદ વ્યાસ / સંકલિત (અહીં લેખિકા તરીકે પ્રસ્તુત પાઠ્યસામગ્રી બાળકો માટે તૈયાર કરાઈ છે)
સાહિત્ય સ્વરૂપ: સંવાદ / પ્રસંગકથા
કેન્દ્રીય વિચાર: આ પાઠમાં રોજબરોજના જીવનમાં વપરાતી 'કહેવતો' અને 'રૂઢિપ્રયોગો' નું મહત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. ભાષામાં કહેવતોના ઉપયોગથી વાત કેટલી સચોટ, ટૂંકી અને ધારદાર બને છે, તે ગોપાળદાસ, બકોર પટેલ, અને બાળકોના સંવાદ દ્વારા હળવી શૈલીમાં રજૂ થયું છે. કડવી વાતને પણ કહેવત દ્વારા સરળતાથી સમજાવી શકાય છે.

📖 પાઠ પઠન, સમજૂતી અને માઇક્રો-ટીચિંગ

(દરેક ફકરો સ્માર્ટ બોર્ડ પર ખોલવા માટે નીચેના બોક્સ પર ક્લિક કરો)

વિભાગ ૧: અનુપની સાઇકલ અને દાદા-દાદીની કહેવતો

નાનકડા અનુપની સાઇકલની ચેઇન ઊતરી ગઈ. ભાઈ માંડ માંડ સાઇકલ ચલાવતાં શીખ્યા હતા ત્યાં ચેઇન ચડાવતાં તો આવડે જ ક્યાંથી! એણે તો સાઇકલ ખેંચી લાવીને આંગણામાં મૂકી દીધી. સાઇકલ ઘરે તો લાવ્યો પણ અનુપને જરાય ચેન પડ્યું નહીં. પાણી પીને બહાર આવ્યો. સાઇકલની આજુબાજુ બેચાર આંટા માર્યા. બાજુમાં પડેલી મોટાભાઈની સાઇકલની ચેઇનનું બરાબર નિરીક્ષણ કર્યું અને પોતાની સાઈકલની ચેઈન ચડાવવા બેસી ગયો. ખૂબ મહેનત બાદ તેને સફળતા મળી. દાદાજી ક્યારનાય બારીમાંથી આ બધું જોઈ રહ્યા હતા. આ શું હાથ બગડ્યા ! ભલેને પણ ચેન ચડાવતાં તો આવડી ગયું ને એમ વિચારતો હરખાતો હરખાતો અનુપ ઘરમાં ગયો. દાદાજી ત્યારે દાદીને કહી રહ્યા હતા, “જોયું, વડ તેવા ટેટા અને બાપ તેવા બેટા.’” હાથ ધોવા જઈ રહેલો અનુપ ઊભો રહી ગયો દાદાની સામે જોતાં બોલ્યો, ‘'એટલે શું?” 'એટલે બેટા, તું તારા પપ્પા જેવો છે. તારા પપ્પા પણ જે કામ હાથમાં લે તે પૂરું કર્યા વિના છોડતા જ નથી ને; તેં પણ આજે તેવું જ કર્યું.” ત્યાં તો દાદી બોલ્યાં, ‘‘મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે.” “હું ઉંઉં ઉં… સમજી ગયો. હું પણ શું કરું, પપ્પાની રાહ જોતો સાંજ સુધી તો હું કેવી રીતે બેસી રહું?” એમ કહીને અનુપ હાથ ધોવા ગયો.

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: અનુપ હજુ સાઇકલ ચલાવતા શીખ્યો જ હતો, ત્યાં સાઇકલની ચેઇન ઉતરી ગઈ. તેણે મોટાભાઈની સાઇકલની ચેઇનનું ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કર્યું અને જાતે જ મહેનત કરીને પોતાની સાઇકલની ચેઇન ચડાવી દીધી. આ દ્રશ્ય દાદાજી બારીમાંથી જોતા હતા. અનુપની મહેનત જોઈ દાદાએ કહેવત કહી, **"વડ તેવા ટેટા અને બાપ તેવા બેટા"**, એટલે કે પિતાના ગુણો જ બાળકમાં આવે છે; જેમ પપ્પા કામ અધૂરું નથી મૂકતા, તેમ અનુપે પણ કામ પૂરું કર્યું. દાદીએ પણ એક કહેવત કહી, **"મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે"**, એટલે કે હોશિયાર માતા-પિતાનાં સંતાનોમાં હોશિયારી જન્મથી જ હોય છે, તેમને શીખવવી પડતી નથી.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. અનુપને સાઇકલ ઘરે લાવ્યા પછી ચેન કેમ ન પડ્યું?
  કારણ કે તેની સાઇકલની ચેઇન ઊતરી ગઈ હતી અને તેને તે જાતે ચડાવવી હતી.
• ૨. અનુપે પોતાની સાઇકલની ચેઇન ચડાવવા માટે શું કર્યું?
  તેણે મોટાભાઈની સાઇકલની ચેઇનનું બરાબર નિરીક્ષણ કર્યું અને તે જોઈને પોતાની ચેઇન ચડાવી.
• ૩. દાદાજીએ અનુપ માટે કઈ કહેવત વાપરી?
  દાદાજીએ "વડ તેવા ટેટા અને બાપ તેવા બેટા" કહેવત વાપરી.
• ૪. 'મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે' કહેવતનો અર્થ શું થાય?
  માતા-પિતાના સારા ગુણો તેમના સંતાનોમાં કુદરતી રીતે જ (આપોઆપ) આવે છે, તે શીખવવા પડતા નથી.
• ૫. દાદાજીના મતે અનુપના પપ્પાનો કયો ગુણ અનુપમાં આવ્યો હતો?
  જે કામ હાથમાં લે તે પૂરું કર્યા વિના ન છોડવાનો ગુણ અનુપમાં આવ્યો હતો.

વિભાગ ૨: સોહમનો પ્રૉજેક્ટ અને દાદાજીની શીખામણ

એટલામાં એનો મોટો ભાઈ સોહમ આવ્યો. તેના હાથમાં ચાર્ટ પેપર, ગુંદરની બૉટલ, કાતર, પુસ્તક અને જુદા જુદા રંગના કાગળ હતા. તેને શાળાના શિક્ષકે ચાર દિવસ પહેલાં અંતરિક્ષ વિશે એક ચાર્ટ તૈયાર કરવાનું કામ સોંપ્યું હતું. આજે છેલ્લો દિવસ હતો અને અડધા કલાક પછી તેના મિત્રો આવવાના હતા. અડધા કલાકમાં જ તેણે આ પ્રૉજેક્ટ પૂરો કરવાનો હતો. આ બધી જ વાત તેણે દાદાને કરી, એટલે દાદા બોલ્યા, ‘‘આટલા દિવસ કશું ન કર્યું ને હવે ભાઈ, આગ લાગી ત્યારે કૂવો ખોદવા બેઠા !” સાંભળ્યું ના સાંભળ્યું કરીને એ તો નીચે બેસીને બબડતો બબડતો ફટાફટ કાગળો આમથી તેમ કાપવા લાગ્યો. કાપીને તૈયાર કરેલા જુદા જુદા ગ્રહો જેવો ચાર્ટપેપર ઉપર ચોંટાડવા ગયો તો ધ્યાનમાં આવ્યું કે ગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા દોરવાની તો રહી જ ગઈ છે. વળી તેણે એક વર્તુળ દોરીને તેની ફરતે સરખા અંતરે થોડાંક વર્તુળ દોર્યાં અને થોડા થોડા અંતરે કાપીને તૈયાર કરેલા ગ્રહો, તારા વગેરે ચોંટાડવા લાગ્યો. જલદી જલદી કામ પૂરું કરવાની લાયમાં તેણે ગ્રહો આડાઅવળા લગાવી દીધા. દાદાજી આ જોઈને બોલ્યા, 'બેટા, આમ ઉતાવળે આંબા ન પાકે.” સોહમ એ સાંભળીને ઊંચું જોયા વિના અકળાઈને બોલ્યો, ‘‘અરે, અહીં ગ્રહો ગોઠવું છું ત્યાં તમે આંબાની વાત ક્યાં કરો છો ?" દાદાજી બોલ્યા, ‘'બેટા, શાંતિથી પુસ્તકમાં કયા ગ્રહનું સ્થાન ક્યાં છે તે જોઈને પછી જ ગ્રહોને ચાર્ટ પેપર ઉપર ચોંટાડવા હતાને. આ તો તારી મહેનત પાણીમાં ગઈ. આંબો વાવીએ ને તરત જ તેની ઉપર ફળ ન આવે, આંબા ઉપર ફળ આવતાં થોડોક સમય લાગે છે ને તેમજ કોઈપણ કામ શાંતિથી અને ધીરજથી ના કરીએ તો તેનું પરિણામ મળે નહીં.”

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: અનુપનો મોટો ભાઈ સોહમ શાળાનો 'અંતરિક્ષ' (અવકાશ) વિશેનો પ્રૉજેક્ટ છેલ્લી ઘડીએ કરવા બેઠો. દાદાએ કહ્યું, **"આગ લાગી ત્યારે કૂવો ખોદવા બેઠા"** (એટલે કે મુશ્કેલી આવે ત્યારે છેલ્લી ઘડીએ ઉપાય શોધવો). સોહમે ઉતાવળમાં ભ્રમણકક્ષા દોર્યા વગર અને ગ્રહો આડાઅવળા ચોંટાડી દીધા. આ જોઈને દાદાએ બીજી કહેવત કહી, **"ઉતાવળે આંબા ન પાકે"**. સોહમ અકળાયો, તેને લાગ્યું દાદા સાચા આંબાની વાત કરે છે! પણ દાદાએ સમજાવ્યું કે કોઈ પણ કામ શાંતિ અને ધીરજથી કરીએ તો જ સારું પરિણામ મળે છે. ઉતાવળમાં કરેલું કામ બગડે છે અને મહેનત પાણીમાં જાય છે (નકામી જાય છે).

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. શાળામાંથી સોહમને કયો પ્રૉજેક્ટ મળ્યો હતો?
  સોહમને અંતરિક્ષ (ગ્રહો, તારા વગેરે) વિશે એક ચાર્ટ તૈયાર કરવાનો પ્રૉજેક્ટ મળ્યો હતો.
• ૨. સોહમ છેલ્લી ઘડીએ કામ કરવા બેઠો ત્યારે દાદાએ કઈ કહેવત કહી?
  દાદાએ કહ્યું: "આગ લાગી ત્યારે કૂવો ખોદવા બેઠા!"
• ૩. ઉતાવળમાં સોહમથી કઈ ભૂલ થઈ?
  ઉતાવળમાં સોહમથી ગ્રહો આડાઅવળા ચોંટી ગયા અને ભ્રમણકક્ષા દોરવાની રહી ગઈ.
• ૪. 'ઉતાવળે આંબા ન પાકે' કહેવતનો અર્થ શું થાય?
  કોઈપણ કામમાં ઉતાવળ કરવાથી તેમાં સફળતા મળતી નથી, સારું કામ ધીરજથી જ થાય છે.
• ૫. 'મહેનત પાણીમાં જવી' રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપો.
  કરેલી મહેનત નકામી જવી (નિષ્ફળ જવું).

વિભાગ ૩: ધીરજનાં ફળ મીઠાં અને દાદાની મદદ

દાદાની વાત સાંભળીને પુસ્તકમાં ગ્રહોનું ચિત્ર જોયું તો ખરેખર તેણે મોટી ભૂલ કરી હતી. બધા જ ગ્રહો ખોટી રીતે લગાવ્યા હતા. તેનો આખોયે પ્રૉજેક્ટ નકામો ગયો. સૂર્યની સૌથી નજીક બુધ ગ્રહના બદલે ગુરુ અને ત્રીજા સ્થાને પૃથ્વીના બદલે શનિનો ગ્રહ લગાવી દીધો હતો. હવે તે અકળાયો. તે લાંબો નિશ્વાસ નાખીને બોલ્યો, “મારે આખે આખો પ્રૉજેક્ટ હવે ફરીથી કરવો પડશે. હજી તો ઉપગ્રહો, આકાશગંગા, તારા અને બીજું બધું ઘણું લગાવવાનું બાકી છે.’’ આ સાંભળીને દાદા બોલ્યા, “બેટા, ધીરજનાં ફળ મીઠાં. આજે રમવાના બદલે શાંતિથી તારો પ્રોજેક્ટ ફરીથી બનાવ. હું તને મદદ કરીશ.” સોહમ તો પગ પછાડતો બીજા ચાર્ટ પેપર અને રંગીન કાગળો લઈ આવ્યો. પીળા રંગના કાગળમાં સૂર્ય બનાવીને એક પછી એક ગ્રહ તૈયાર કરવા લાગ્યો પણ તેનું મન તો તેના મિત્રોમાં જ હતું. કાગળમાંથી થોડાક ગ્રહો તૈયાર કરીને પાછો આ બધું કામ કેવી રીતે પૂરું થશે તે વિચારતો લમણે હાથ દઈને બેસી ગયો. એને આમ બેઠેલો જોઈને દાદા બોલ્યા, “ચાલ ભાઈ! ચાલ હું તને હાથ દઉં છું. આવ આપણે બન્ને મળીને તારું કામ પૂરું કરીએ.” “એમ તમે સામે હાથ લાંબો કરો એટલે મારું કામ થોડું પતી જવાનું છે, દાદા?” સોહમ વધુ અકળાઈને બોલ્યો. ‘“અરે બેટા, હાથ દેવો એટલે મદદ કરવી. તારા દાદા તને મદદ કરવા તૈયાર છે.” દાદીમા સોહમને સમજાવતાં બોલ્યાં.

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: સોહમે ચિત્ર જોયું તો સમજાયું કે તેણે સૂર્યની નજીક બુધના બદલે ગુરુ અને પૃથ્વીના સ્થાને શનિ લગાવી દીધો હતો! આખો પ્રૉજેક્ટ બગડી ગયો. ત્યારે દાદાએ કહ્યું, **"ધીરજનાં ફળ મીઠાં"** (એટલે કે ધીરજ રાખીને કરેલું કામ હંમેશાં સારું પરિણામ આપે છે). સોહમ લમણે હાથ દઈને (નિરાશ થઈને) બેસી ગયો. ત્યારે દાદાએ કહ્યું, **"હું તને હાથ દઉં છું."** સોહમ સમજ્યો કે દાદા શારીરિક રીતે હાથ લાંબો કરે છે! પણ દાદીમાએ સમજાવ્યું કે 'હાથ દેવો' એ એક રૂઢિપ્રયોગ છે, જેનો અર્થ થાય છે 'મદદ કરવી'.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. સોહમે ગ્રહો લગાવવામાં કઈ મોટી ભૂલ કરી હતી?
  તેણે સૂર્યની નજીક બુધની જગ્યાએ ગુરુ અને ત્રીજા સ્થાને પૃથ્વીની જગ્યાએ શનિ લગાવી દીધો હતો.
• ૨. ભૂલ સમજાયા પછી દાદાએ સોહમને કઈ કહેવત કહી શાંત પાડ્યો?
  દાદાએ "ધીરજનાં ફળ મીઠાં" કહીને તેને શાંત પાડ્યો.
• ૩. 'લમણે હાથ દઈને બેસવું' એટલે શું?
  ચિંતાતુર કે નિરાશ થઈને બેસી જવું.
• ૪. દાદાએ 'હાથ દઉં છું' એમ કહ્યું ત્યારે સોહમ શું સમજ્યો?
  સોહમ સમજ્યો કે દાદા શારીરિક રીતે પોતાનો હાથ તેની સામે લાંબો કરી રહ્યા છે.
• ૫. 'હાથ દેવો' રૂઢિપ્રયોગનો સાચો અર્થ શું થાય?
  'હાથ દેવો' એટલે કોઈ કામમાં 'મદદ કરવી' કે સહાય કરવી.

વિભાગ ૪: મિત્રોની મદદ અને ટીમવર્ક (ઝાઝા હાથ રળિયામણા)

એટલામાં તો સોહમના મિત્રો આંગણામાં આવીને સોહમના નામની બૂમો પાડવા લાગ્યા. સોહમની સાથે દાદાજી પણ ઊભા થયા. તેમણે જોયું તો કરણ અને રૂપમની સાથે રૂપમની બહેન રાગિણી પણ હતી. દાદાજી સૌને ઘરમાં બોલાવી લાવ્યા. તેમણે સૌને સોહમના પ્રૉજેક્ટ વિશે વાત કરી સોહમને મદદ કરવા સમજાવ્યા. સોહમના મિત્રો તો દાદાજીની વાત સાંભળીને ખુશ થઈ ગયા. રાગિણીનો ઉત્સાહ પણ છાનો ન રહ્યો. કરણને કાગળમાંથી જાતજાતની ચીજવસ્તુઓ બનાવવાનો શોખ હતો, તો રાગિણીને ચિત્રકામનો. કરણે બધાને ગ્રહો, તારાઓ, તારામંડળ, સૂર્ય, ચંદ્ર, આકાશગંગા, સ્પેશ શટલ, રૉકેટ વગેરે કાગળમાંથી કેવી રીતે બનાવવાં તે શીખવ્યું અને રાગિણીએ સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, ગ્રહો વગેરેનું સ્થાન નક્કી કરીને પ્રોજેક્ટને અનુરૂપ રંગોથી ચાર્ટ પેપર સજાવવાનું બીડું ઝડપી લીધું. જોતજોતામાં તો ચંદ્ર, તારા, વામન ગ્રહો, વગેરે સાથે આખુંયે સૂર્યમંડળ સોહમના ચાર્ટપેપર ઉપર ઊતરી આવ્યું. ત્યાં તો નાનકડો અનુપ દોડતો આવીને તેની પાસેના ચળકતા રંગો બતાવીને બોલ્યો, “આનાથી તારા બનાવો તો કેવું ? તરત જ તે અનુપ પાસેથી લઈને, “વાહ! આ તો સોનામાં સુગંધ ભળી.” એમ કહીને કરણે ઝીણાં ઝીણાં ચળકતાં ટપકાં કરીને તારા દોરી દીધા. આમ, સોહમનો પ્રૉજેક્ટ પૂરો થયો.’’ એ જોઈને દાદીમા બોલ્યાં, ‘“જોયું, ઝાઝા હાથ રળિયામણા.” એ સાથે જ દાદાજી પણ બોલ્યા, “ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે. જુઓ, તમે બધાંએ દિલ દઈને કામ કર્યું તો કામ કેટલું ઝડપથી પૂરું થયું. તમે બધાંયે સાથે મળીને પ્રૉજેક્ટ પૂરો કરવાનું કામ ઝડપી લીધું અને તે ખૂબ જ સારી રીતે પાર પણ પાડ્યું. ખરેખર મન હોય તો માળવે જવાય તે આનું નામ.”

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: સોહમના મિત્રો કરણ, રૂપમ અને રાગિણી આવ્યા. દાદાજીએ તેમને પ્રૉજેક્ટમાં મદદ કરવા કહ્યું. કરણે કાગળમાંથી ગ્રહો બનાવ્યા અને રાગિણીએ ચિત્રકામથી ચાર્ટ સજાવ્યો. નાના અનુપે ચળકતા રંગો આપ્યા, જેથી કરણ બોલ્યો, **"સોનામાં સુગંધ ભળી"** (એટલે કે સારા કામમાં વધુ સારો ઉમેરો થવો). બધાએ ભેગા મળીને ઝડપથી પ્રૉજેક્ટ પૂરો કરી દીધો. આ 'ટીમવર્ક' જોઈને દાદીમા બોલ્યાં, **"ઝાઝા હાથ રળિયામણા"** (ઘણા લોકો ભેગા મળીને કામ કરે તો કામ સારું અને જલદી થાય). દાદાજીએ પણ કહ્યું, **"ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે"** (એકતામાં બળ છે) અને **"મન હોય તો માળવે જવાય"** (જો દૃઢ ઇચ્છાશક્તિ હોય તો કોઈ પણ મુશ્કેલ કામ પાર પાડી શકાય).

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. સોહમને મદદ કરવા કયા કયા મિત્રો આવ્યા હતા?
  સોહમને મદદ કરવા કરણ, રૂપમ અને રૂપમની બહેન રાગિણી આવ્યા હતા.
• ૨. કરણ અને રાગિણીને કયો શોખ હતો?
  કરણને કાગળમાંથી ચીજવસ્તુઓ બનાવવાનો અને રાગિણીને ચિત્રકામનો શોખ હતો.
• ૩. 'સોનામાં સુગંધ ભળવી' કહેવતનો અર્થ શું થાય?
  સારી વસ્તુ કે બાબતમાં બીજી સારી બાબતનો ઉમેરો થવો.
• ૪. 'ઝાઝા હાથ રળિયામણા' અને 'ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે' કહેવતો કયો ભાવ દર્શાવે છે?
  આ બંને કહેવતો 'સંપ' (એકતા) અને 'સમૂહકાર્ય' (ટીમવર્ક) નું મહત્ત્વ દર્શાવે છે.
• ૫. 'મન હોય તો માળવે જવાય' કહેવતનો અર્થ આપો.
  જો મનમાં દૃઢ ઇચ્છાશક્તિ અને લગન હોય તો ગમે તેવું અઘરું કામ પણ પૂરું કરી શકાય.

વિભાગ ૫: હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા

સહુ પૂરા થયેલા પ્રૉજેક્ટને આનંદથી જોઈ રહ્યાં હતાં ત્યાં તો નાનકડો અનુપ હાથમાં પાણીની ખુલ્લી બૉટલ લઈને આવ્યો. “અરે અરે!” એમ કહેતાં દાદીમા બોલ્યા, “ભાઈ સોહમ, હવે તારો પ્રૉજેક્ટ ઠેકાણે મૂકી દે.” કરણ એમાં સૂર પૂરાવતાં બોલ્યો, “નહીં તો ફરીથી તારી આ મહેનત ઉપર પાણી ફરી વળશે.” આ સાંભળીને તરત જ સોહમ બોલ્યો, “મારાં દાદા-દાદી પાસે તો કહેવતોનો ખજાનો છે પણ કરણ તું પણ!” કરણ કહે, “હા, હું પણ થોડું ઘણું મારાં દાદા-દાદી પાસેથી જ શીખ્યો છું. વાડ વિના વેલો ન ચઢે ખરુંને દાદાજી.’’ ત્યાં તો સોહમનાં મમ્મીએ રામુને બધાંના માટે આઇસક્રીમ લાવવા કહ્યું હતું તે આવીને માથું ખંજવાળતો પૂછવા લાગ્યો, ‘‘મારે શું લાવવાનું હતું?” “અરેરે, હીરો ઘોઘે જઈ આવ્યો ને ડેલીએ હાથ દઈ આવ્યો.” એમ બોલીને સોહમનાં મમ્મી આઇસક્રીમ લેવા રસોડામાં ગયાં એટલે તરત જ કરણ બોલ્યો, “આનું નામ તે હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા.’” “એટલે વળી શું ?” અનુપ પૂછી બેઠો. દાદીમાએ સમજાવતાં કહ્યું, “બેટા, જો કોઈને કામ સોંપીએ અને તે બગાડે કે બરાબર ના કરે તો આપણને દુઃખ થાય એના કરતાં આપણે જાતે જ આપણું કામ કરીએ તો વધારે સારું થાય.” વળી ફરીથી કરણ બોલ્યો, ‘“પારકી આશ, સદા નિરાશ.” રૂપમ તો આ બધાંની વાતોમાં વપરાતી કહેવતો સાંભળીને વિચારમાં જ પડી ગયો. તે ધીમે રહીને બોલ્યો, “દાદાજી થોડું થોડું ગુજરાતી મને પણ આવડે છે પણ તમે બધાં ઝાઝા હાથ રળિયામણા ને એવું બધું જે બોલ્યા એ શું? મને તો બહુ સમજાયું નહીં.” દાદાજી સમજાવવા લાગ્યા, “બેટા આને કહેવત કહેવાય. બધી ભાષામાં કહેવતો જોવા મળે છે. કહેવત એટલે લોકજીભે બોલાતા આવતા શબ્દોનો સમૂહ. વ્યાવહારિક અનુભવના આધારે પરાપૂર્વથી બોલાતા આવતા શબ્દસમૂહને કહેવત કહે છે. આપણી ગુજરાતી ભાષા પણ આવી અસંખ્ય કહેવતોથી સમૃદ્ધ છે. આપણી ભાષામાં એકબીજાથી વિરુદ્ધ અર્થ થતા હોય તેવી કેટલીક કહેવતો છે. જેમકે, બોલે તેનાં બોર વેચાય અને ન બોલ્યામાં નવ ગુણ કે પછી માગ્યા કરતાં મરવું ભલું અને માગ્યા વિના મા પણ ન પીરસે. કેટલીક કહેવતો અલગ અલગ હોવા છતાં તેનો અર્થ એક જ થતો હોય તેવી સમાનાર્થી કહેવતો પણ આપણી પાસે છે. જેવી કે અધૂરો ઘડો છલકાય અને ખાલી ચણો વાગે ઘણો, ઊજળું એટલું દૂધ નહીં ને પીળું એટલું સોનું નહીં.” ત્યાં વચ્ચે જ રૂપમ બોલી ઊઠ્યો, ‘“પારકી આશ સદા નિરાશ અને હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા, ખરુંને દાદાજી.’’ “હા બેટા, તું બરાબર સમજ્યો છે. જે વાત વાક્યોથી ના કહી શકાય તે વાત કહેવત દ્વારા ટૂંકમાં રજૂ કરી શકાય છે. એટલીવારમાં તો સોહમનાં મમ્મી આઇસક્રીમ લઈને આવ્યાં. તે દરમિયાન અનુપ તો હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા એમ બોલતો બોલતો પાછો પોતાની સાઈકલ પાસે પહોંચી ગયો. બાકીનાં બધાંએ આઈસક્રીમની મજા લીધી.”

શિક્ષક દ્વારા સમજૂતી: અનુપ પાણીની ખુલ્લી બોટલ લાવ્યો, એટલે કરણ બોલ્યો કે પ્રોજેક્ટ હટાવી લે નહીંતર **"મહેનત ઉપર પાણી ફરી વળશે"** (મહેનત નકામી જશે). કરણે કહ્યું કે હું પણ દાદા-દાદી પાસેથી કહેવતો શીખ્યો છું, **"વાડ વિના વેલો ન ચઢે"** (વડીલોના માર્ગદર્શન વગર બાળકોનો વિકાસ ન થાય). નોકર રામુ આઇસક્રીમ લાવવાનું ભૂલી ગયો એટલે મમ્મીએ કહ્યું, **"હીરો ઘોઘે જઈ આવ્યો ને ડેલીએ હાથ દઈ આવ્યો"** (મોટું કામ કરવા ગયા પણ સાવ નિષ્ફળ થઈને પાછા આવ્યા). કરણે કહ્યું, **"હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા"** અને **"પારકી આશ સદા નિરાશ"** (બીજા પર આધાર રાખવા કરતાં પોતાનું કામ જાતે જ કરવું સારું). અંતે દાદાજીએ રૂપમને સમજાવ્યું કે 'કહેવત' કોને કહેવાય અને ભાષામાં સમાન અર્થવાળી અને વિરુદ્ધ અર્થવાળી કહેવતો કેવી રીતે વપરાય છે.

પ્રશ્નોત્તરી (સમજ ચકાસણી)

• ૧. 'મહેનત ઉપર પાણી ફરી વળવું' રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ શું છે?
  કરેલી બધી જ મહેનત કે પરિશ્રમ નકામા જવા.
• ૨. 'હીરો ઘોઘે જઈ આવ્યો ને ડેલીએ હાથ દઈ આવ્યો' કહેવત ક્યારે વપરાય?
  જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ મોટું કામ કરવા જાય પણ કાંઈ જ પ્રાપ્ત કર્યા વગર (નિષ્ફળ જઈને) ખાલી હાથે પાછો આવે ત્યારે વપરાય છે.
• ૩. દાદીમાના મતે 'હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા' એટલે શું?
  બીજાને કામ સોંપીને તે બગાડે અને આપણને દુઃખ (હૈયું બળે) થાય તેના કરતા આપણું કામ જાતે જ (હાથથી) કરવું સારું.
• ૪. 'કહેવત' એટલે શું? દાદાજીએ કેવી વ્યાખ્યા આપી?
  વ્યાવહારિક અનુભવના આધારે પરાપૂર્વથી (લાંબા સમયથી) લોકજીભે બોલાતા આવતા શબ્દસમૂહને કહેવત કહે છે.
• ૫. વિરુદ્ધ અર્થ ધરાવતી કહેવતોની એક જોડી જણાવો.
  'બોલે તેનાં બોર વેચાય' અને 'ન બોલ્યામાં નવ ગુણ' આ બંને વિરુદ્ધ અર્થ ધરાવતી કહેવતો છે.