ધોરણ 8 ગુજરાતી પાઠ 2 'સાઇકલ-સવારીની ખાટીમીઠી' - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય અને એકમ કસોટી

ભાગ ૨: સ્વાધ્યાય, ભાષા-સજ્જતા અને એકમ કસોટી

પાઠ ૨: સાઇકલ-સવારીની ખાટીમીઠી

પ્રસ્તુતિ: દિપક ચૌધરી | પ્લેટફોર્મ: Exam Guru

📚 શબ્દાર્થ, રૂઢિપ્રયોગ અને સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

(સ્માર્ટ બોર્ડ પર વિભાગ ખોલવા માટે તેના પર ક્લિક કરો અને જવાબ જોવા બટન દબાવો)

૧. શબ્દાર્થ અને શબ્દસમૂહ (અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ)

• આશ્ચર્યમુગ્ધ (આશ્ચર્યથી મોહ પામેલું): જાદુગરનો ખેલ જોઈને બધાં બાળકો આશ્ચર્યમુગ્ધ થઈ ગયાં.
• પૃથ્વી પ્રદક્ષિણા (પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરવી તે): ગણેશજીએ માતા-પિતાની ફરતે ફરીને પૃથ્વી પ્રદક્ષિણા પૂરી કરી.
• સમવયસ્ક (સમાન વય ધરાવતા): હું અને મારો પાડોશી મિત્ર સમવયસ્ક છીએ.
• અતિશયોક્તિ (વધારીને બોલવું તે): રાજાના વખાણમાં કવિઓએ ઘણી અતિશયોક્તિ કરી હતી.
• બટુક (નાનાં બાળકો/ઠીંગણો માણસ): આશ્રમમાં નાના બટુકો વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ કરતા હતા.
• હાણ (હાનિ, નુકસાન): વેપારમાં મોટી હાણ જવાથી શેઠ દુઃખી થઈ ગયા.
• આરોહણ (સવારી કરવી તે/ચડવું): સૈનિકોએ ધીમે ધીમે પર્વત પર આરોહણ કર્યું.
• હઠાગ્રહ (હઠ પૂર્વકનો આગ્રહ): બાળકે રમકડું લેવા માટે દુકાનદાર સામે હઠાગ્રહ કર્યો.
• ઘરગથ્થુ (જેની ઉત્પત્તિ/વપરાશ ઘરમાં જ હોય તેવું): શરદી-ખાંસીમાં દાદીમાના ઘરગથ્થુ ઉપચારો ખૂબ કામ આવે છે.
• પ્રબળ (અત્યંત મજબૂત): તેની જીતવાની ઈચ્છા ખૂબ જ પ્રબળ હતી.

શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:

• ખળું કરવાની જગા - ખળાવાડ
• રોમાંચ પમાડે તેવું - રોમાંચક
• જમીન ઉપર સૂવું તે - ભૂમિશયન
• ગણનામાં ન લેવા જેવું - નગણ્ય
• લોખંડને આકર્ષવાના ગુણવાળું દ્રવ્ય - લોહચુંબક
• જેનું મૂલ્ય રૂપિયાના સોળમા ભાગ જેવું છે તે - આનો
• છાબડા ઘાટનું લોઢાનું એક પાત્ર - તગારું

૨. રૂઢિપ્રયોગો (અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ)

1. વાંકું પડવું (માઠું લાગવું, વાંધો પડવો):
   પાઠનું વાક્ય: સાઇકલનું અંગ ઘવાયેલું હોવાથી ચલાવતી વખતે વાતવાતમાં એને વાંકું પડે.
   નવું વાક્ય: સ્વભાવ કડક હોવાથી રમેશભાઈને કોઈની પણ સાથે વાંકું પડે છે.

---

2. દગો દેવો (વિશ્વાસઘાત કરવો, છળકપટ કરવું):
   પાઠનું વાક્ય: નાની ઘંટડી સતત વાગતી હોય, સાઈકલ ક્યારેક દગો દઈ દે.
   નવું વાક્ય: મુશ્કેલીના સમયે ખરા મિત્રો ક્યારેય દગો દેતા નથી.

---

3. ફિલ્મ ઉતારવી (ફજેતી થવી, મજાક ઉડાવવી):
   પાઠનું વાક્ય: બજાર વચ્ચે પડીએ અને ચોરે બેઠેલા ફિલમ ઉતારે તે કાઠું લાગતું.
   નવું વાક્ય: સ્ટેજ પરથી પડી જતા લોકોએ મારી ફિલ્મ ઉતારી લીધી.

---

4. બાપડું થઈ જવું (ગરીબડું કે રાંક થઈ જવું):
   પાઠનું વાક્ય: કાંટો ઘૂસવાથી ટાયરમાં પંચર પડતા સાઇકલ બાપડી થઈ જાય.
   નવું વાક્ય: શિક્ષકે ગુસ્સો કરતા તોફાની વિદ્યાર્થી એકદમ બાપડો થઈ ગયો.

---

5. વટ પાડવો (રોફ જમાવવો):
   પાઠનું વાક્ય: જરાક મોટા થયા પછી વટ પાડવાનું એક બીજું માધ્યમ હતું.
   નવું વાક્ય: લગ્નમાં નવાં કપડાં પહેરીને સુરેશે ખૂબ વટ પાડ્યો.

---

6. ભરી પીવું (ન ગાંઠવું, ન ગણવું, સહન કરવાની તૈયારી):
   પાઠનું વાક્ય: પથ્થર, ખાડા, ધૂળની મૂંઝવણ ખરી, પરંતુ જોખમને ભરી પીવાની બેસનારની તૈયારી હોય.
   નવું વાક્ય: ભારતીય સૈનિકો દુશ્મનોના કોઈ પણ હુમલાને ભરી પીવા માટે તૈયાર હોય છે.

૩. વાતચીત અને સવિસ્તર પ્રશ્નોત્તર (સ્વાધ્યાય ૭)

વાતચીત (મૌખિક ચર્ચાના કેટલાક નમૂનારૂપ જવાબો):

• તમે સાઇકલ ચલાવતા કેવી રીતે શીખ્યા? (વિદ્યાર્થીઓ પોતાના અનુભવ કહેશે. દા.ત., પિતાજીએ પાછળથી પકડીને બેલેન્સ કરતા શીખવ્યું.)
• પંચર પડે તો શું કરશો? પંચર પડે તો સાઇકલ દોરીને પંચરની દુકાને લઈ જઈશ અથવા જો પંચર કીટ હોય તો જાતે રિપેર કરવાનો પ્રયત્ન કરીશ.
• બ્રેક ન લાગે તો? બંને પગ જમીન પર ઘસીને અથવા સાઇકલને ધીમેથી ક્યાંક સુરક્ષિત જગ્યાએ વાળીને ઉભી રાખીશ.

સ્વાધ્યાય પ્રશ્ન ૭: પ્રશ્નોના સવિસ્તર જવાબ

૧. લેખક પોતાને ભાગ્યશાળી શા માટે માને છે?

તે જમાનામાં સાઇકલની ખૂબ નવાઈ હતી. લેખકને તેમના કેશુમામા સાઇકલના આગળના દાંડિયા પર બેસાડીને આખું ગામ ફેરવે છે. પોતાના સમવયસ્ક (સરખી ઉંમરના) મિત્રોમાં માત્ર લેખકને જ સાઇકલ પર બેસીને ગામ ફરવાની તક મળી હતી, તેથી તેઓ પોતાને ભાગ્યશાળી માને છે.

૨. લેખક માટે કયો અનુભવ ઉત્સુકતાભર્યો અને રોમાંચક હતો?

મામાની સાઇકલ પર બેસીને આખું ગામ ફરવાનો, ઢાળ ઉતરતી વખતે પેટમાં શેરડા પડવાનો અને રસ્તામાં સતત ઘંટડી વગાડીને લોકોનું ધ્યાન ખેંચવાનો પ્રથમ અનુભવ લેખક માટે અત્યંત ઉત્સુકતાભર્યો અને રોમાંચક હતો.

૩. લેખકને નાની સાઈકલો ગમતી મીઠાઈ જેવી કેમ લાગતી હશે?

જેમ બાળકોને મીઠાઈ ખૂબ વહાલી હોય છે અને તે જોતા જ મોંમાં પાણી આવી જાય છે, તેમ વહોરાજીની દુકાનમાં મુકાયેલી બે નાની સાઇકલો જોઈને બાળકોને તે ચલાવવાની તીવ્ર ઈચ્છા થતી હતી. બાળકોના કદ પ્રમાણેની આ સાઇકલો તેમને અત્યંત આકર્ષક લાગતી હોવાથી તેને મીઠાઈ જેવી કહી છે.

૪. ગામડાના કાચા રસ્તા પર સાઈકલ ચલાવતી વખતે લેખકને કઈ કઈ અડચણો આવી હતી?

ગામડાના રસ્તા કાચા અને ખાડા-ખૈયાવાળા હતા. સાઇકલ ધૂળના ધફફામાં ડૂબી જતી અને હૅન્ડલ કાબૂમાં રહેતું નહિ. રસ્તાના ખાડાઓમાં સાઇકલ પછડાતી અને સવારને જમીન પર પાડી દેતી. રસ્તામાં પડેલા પથ્થર સાથે ટકરાઈને પૈડું વાંકુ થઈ જતું અને ધૂળમાં છુપાયેલા કાંટાઓ ટાયરમાં ઘૂસી જઈને વારંવાર પંચર પાડતા હતા.

૫. લેખકને સાઈકલ ચલાવવાનો ખરો આનંદ ક્યારે મળતો?

સાઇકલ પુરપાટ ઝડપે દોડાવી શકાય, પડીએ નહીં, અને એક હાથ હૅન્ડલ પરથી છોડી દઈએ છતાં સાઇકલ સીધી ચાલતી રહે ત્યારે લેખકને ખરો આનંદ મળતો. રસ્તામાં જોનારા લોકો પર વિજયની નજર ફેંકીને વટ મારવામાં તેમને સૌથી વધુ મજા આવતી.

૬. કઈ કઈ ઘટનાઓ લેખકના બાળપણને મહિમામય બનાવે છે?

જીવનમાં સાઇકલનો પ્રથમ પરિચય, સાઇકલ પર પહેલીવાર બેસવું, તેના ભાગોને સ્પર્શ કરવો, સાઇકલ ભાડે લાવીને મિત્રો સાથે શીખવી, તેમાં વારંવાર પડી જવું (ભૂમિપતન), હાથ-પગ છોલાવા અને આખરે સાઇકલ પર સંપૂર્ણ કાબૂ મેળવવો - આ તમામ પ્રથમ અને નિર્દોષ અનુભવો લેખકના બાળપણને મહિમામય અને યાદગાર બનાવે છે.

૪. ભાષાકીય કસરતો (શબ્દભેદ, અર્થ, કોષ્ટક, MCQ)

ઉદાહરણ મુજબના શબ્દો શોધો અને તેનો અર્થ લખો:

• લગોલગ - છેક પાસે, અડીને
• મનોમન - મનમાં ને મનમાં
• તસતસ - તસતસે એમ, તંગ
• ભારોભાર - પૂરેપૂરું, બરાબર વજન જેટલું
• બારોબાર - વગર પૂછયે કે કહ્યે કરવું, પરબારું
• અડોઅડ - એકદમ અડીને, લગોલગ

સ્થાનિક ભાષાના શબ્દના અર્થની ધારણા કરો:

૧. રમરમાટી ➜ ખૂબ ઝડપી
૨. હામ ➜ હિંમત
૩. ધફફો ➜ માટીનો ઢગલો
૪. ભેત ➜ દીવાલ (ભીંત)
૫. પંચર ➜ ટાયર-ટ્યૂબમાં કાણું પડવું
૬. તગારું ➜ છાબડા ઘાટનું લોઢાનું એક પાત્ર

વાક્યના સાચા અર્થ સામે ટીક કરો: (અહીં સાચો જવાબ દર્શાવેલ છે)

૧. સાઈકલનું એકાદ અંગ તો ઘવાયેલું હોય, એટલે... ➜ સાઈકલનો એકાદ સ્પેરપાર્ટ બગડેલો હોય.
૨. સાઈકલ ક્યારેક દગો દઈ દે કે ભૂમિશયન પણ કરાવી દે, એટલે... ➜ સાઈકલ ક્યારેક છેતરીને નીચે પણ પછાડે.
૩. આખરે સાઈકલ પર પાછું આરોહણ થાય અને વરઘોડો આગળ ચાલે, એટલે... ➜ છેવટે સાઇકલ ઉપર સવાર થઈ અમે સૌ આગળ વધીએ.
૪. સાઈકલ ચલાવવી એ આજે નગણ્ય ઘટના લાગે, એટલે... ➜ સાઈકલ ચલાવવી એ આજે મામૂલી ઘટના છે.
૫. સાઈકલની આડોડાઈ પણ જેવી તેવી નહીં, એટલે... ➜ સાઇકલ હઠપૂર્વક આડા રસ્તે ચાલે છે.

કોષ્ટકમાં વિગત પૂર્ણ કરો:

પરિસ્થિતિ	લેખકનો અનુભવ	તમારો અનુભવ (ઉદાહરણ)
સાઈકલના દાંડિયા પર બેસવું.	લોખંડના દાંડિયા પર બેસવું લેખકને અનુકૂળ નહોતું.	હું આગળ નાની સીટ વાળી સાઇકલ ચલાવતો તેથી મને વાગતું નહોતું.
સાઇકલ ઢાળમાં દોડતી.	ઢાળમાં દોડતી ત્યારે લેખકને પેટમાં શેરડા પડી જતા.	ઢાળમાં સાઇકલ દોડતી ત્યારે મને ડર લાગતો અને હું તરત બ્રેક મારતો.
ચેઈન ઉતરી જવી.	લેખકના હાથ-કપડાં ગ્રીસવાળાં થઈ જતાં.	ચેઈન ઉતરે ત્યારે મારા પિતાજી તેને ચડાવી આપતા.
ટાયરમાં પંક્ચર પડવું.	ડબલ પંચર નીકળે તો પૈસા આપવા કઠતા.	પંચર પડે ત્યારે હું સાઇકલ દોરીને દુકાને પહોંચાડતો.
હાથપગ છોલાઈ જવું.	ધૂળ લગાવીને લોહી બંધ કરી દેતા. ઘરનો ઠપકો મળતો.	ઘરે મમ્મી ડેટોલ લગાવીને પાટો બાંધી દેતા અને બે દિવસ સાઇકલ ન આપતા.

૫. લેખન કાર્ય (આત્મકથા, અહેવાલ, ઉખાણું)

જૂની સાઇકલની આત્મકથા:

"હું એક જૂની સાઇકલ છું. મારો જન્મ શહેરની એક મોટી ફેક્ટરીમાં થયો હતો. ત્યાં મારા પર સુંદર લાલ કલર કરવામાં આવ્યો હતો. પછી મને એક મોટા શોરૂમમાં મૂકવામાં આવી. થોડા દિવસ પછી એક પિતાએ તેમના બાળકના જન્મદિવસે ભેટ આપવા મને ખરીદી. બાળક મને જોઈને ખૂબ ખુશ થયો, અને તેની ખુશી જોઈને હું પણ હરખાઈ ઊઠી. શરૂઆતના વર્ષોમાં મેં તે બાળકને શાળાએ, બગીચામાં અને મિત્રોના ઘરે પહોંચાડવામાં ખૂબ મદદ કરી. અમે પાક્કા મિત્રો બની ગયા હતા.

પણ ધીમે ધીમે તે બાળક મોટો થયો. હું તેના નાના ભાઈના હાથમાં આવી જે ખૂબ તોફાની હતો. તે મને ખરાબ રસ્તા પર બેફામ ચલાવતો. ખાડાઓમાં પડવાને કારણે મારા ભાગો તૂટવા લાગ્યા. મારી ચેઇન ઉતરવા લાગી અને વારંવાર પંચર પડવા લાગ્યું. અનેક વખત મારું રિપેરિંગ થયું, છતાં હું સાવ ખખડધજ થઈ ગઈ. આખરે ઘરના લોકોએ મને ભંગારવાળાને વેચી દીધી. આજે હું ભંગારના ગોડાઉનમાં પડી છું અને મારા એ સોનેરી દિવસોને યાદ કરીને સમય પસાર કરું છું."

સાઇકલ વિશેનું ઉખાણું:

બે પૈડાંની મારી ગાડી, પેટ્રોલ વિના હું દોડતી;
બાળકોની હું પ્યારી સવારી, ટ્રીન-ટ્રીન ઘંટડી વાગતી.
હૅન્ડલ મારું વાંકુ-ચૂંકુ, પેડલ મારતાં હું ભાગતી;
બોલો ભાઈ હું કોણ છું? ➜ (સાઇકલ)

૬. ભાષા સજ્જતા: સ્વર, વ્યંજન અને ધ્વનિની સમજૂતી

ભાષાનો નાનામાં નાનો ઘટક (એકમ) તે અવાજ (ધ્વનિ) છે. ભાષાના આવા ધ્વનિઓને આપણે 'સ્વર' અને 'વ્યંજન' તરીકે ઓળખીએ છીએ.

સ્વર (Vowels):

મુખમાંથી પસાર થતો અવાજ (ધ્વનિ) મુખના કોઈ ભાગમાં અવરોધ પામ્યા સિવાય સીધો બહાર આવે ત્યારે તેને સ્વર કહેવાય છે. દા.ત. અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, ઋ, એ, ઐ, ઓ, ઔ (અગિયાર સ્વરો).

વ્યંજન (Consonants):

મુખ કે નાકમાંથી પસાર થતો અવાજ (ધ્વનિ) મુખના કોઈ ને કોઈ ભાગમાં અવરોધ પામીને બહાર આવે ત્યારે તેને વ્યંજન કહેવાય છે. દા.ત. ક, ખ, ગ, ઘ... થી હ, ળ સુધી.

ધ્વનિના પ્રકારો:

• અઘોષ ધ્વનિ: ગળામાં આવેલા નાદતંત્રી અલ્પ (ઓછી) માત્રામાં કંપે ને જે ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય તે. દા.ત. ક, ખ, ચ, છ, ટ, ઠ, ત, થ, પ, ફ.
• ઘોષ ધ્વનિ: નાદતંત્રી કંપે ને જે રણકા જેવો ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય તે. દા.ત. ગ, ઘ, જ, ઝ, ડ, ઢ, દ, ધ, બ, ભ.
• અનુનાસિક ધ્વનિ: જે ધ્વનિનું ઉચ્ચારણ મુખ અને નાસિકા (નાક) દ્વારા થાય તેને અનુનાસિક ધ્વનિ કહે છે. દા.ત. ઙ, ઞ, ણ, ન, મ.

ઉચ્ચારણ સ્થાન આધારિત વ્યંજનો:

ઉચ્ચારણ સ્થાન	સમજૂતી (હવા ક્યાં રોકાય છે?)	અલ્પપ્રાણ (અઘોષ)	મહાપ્રાણ (અઘોષ)	અલ્પપ્રાણ (ઘોષ)	મહાપ્રાણ (ઘોષ)	અનુનાસિક
કંઠ્ય	જીભનો પાછળનો ભાગ કંઠ (ગળા) પાસે જઈને	ક	ખ	ગ	ઘ	ઙ
તાલવ્ય	જીભનો મધ્ય ભાગ તાળવા પાસે જઈને	ચ	છ	જ	ઝ	ઞ
મૂર્ધન્ય	જીભનો આગળનો ભાગ મૂર્ધા (તાળવા-દાંતની વચ્ચે) અડીને	ટ	ઠ	ડ	ઢ	ણ
દંત્ય	જીભનો આગળનો ભાગ ઉપરના દાંતને સ્પર્શ કરીને	ત	થ	દ	ધ	ન
ઓષ્ઠ્ય	બંને હોઠ એકબીજાને સ્પર્શ કરીને	પ	ફ	બ	ભ	મ

(નોંધ: સ્વર અને વ્યંજન જોડાઈને શબ્દ બને છે. દા.ત. હ્ + અ + ર્ + ઇ = હરિ)

📝 એકમ કસોટી: સાઇકલ-સવારીની ખાટીમીઠી (કુલ ગુણ: ૨૫)

ધોરણ: ૮ વિષય: ગુજરાતી સમય: ૧ કલાક

(આ કસોટી નીચે મુજબની ૫ અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ પર આધારિત છે)

LO: G8-2.1.1પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. (૫ ગુણ)

1. લેખકને સાઇકલ પર બેસવાનું પહેલ-વહેલું સ્મરણ કોની સાથે જોડાયેલું છે?
2. બાળકો મનોમન હનુમાનદાદાને શી ભલામણ કરતા હતા?
3. પંચર પડેલી સાઇકલ જોઈને દુકાનદાર (સાઇકલવાળો) કેવી રીતે પંચર શોધતો?
4. રસ્તા વચ્ચે પડેલા પથ્થરને લેખકે કોની સાથે સરખાવ્યો છે અને કેમ?
5. નાની સાઇકલ ભાડે લાવવા માટે બાળકો શું કરતા?

LO: G8-3.1.1પ્રશ્ન ૨: માગ્યા મુજબ ઉત્તર આપો. (૫ ગુણ)

• (અ) શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ આપો: (૧) જમીન ઉપર સૂવું તે (૨) રોમાંચ પમાડે તેવું
• (બ) નીચેના શબ્દોના અર્થ આપો: (૧) હામ (૨) સમવયસ્ક
• (ક) સાચો અર્થ શોધો: 'તગારું' એટલે શું?

LO: G8-2.2.5પ્રશ્ન ૩: નીચે આપેલા રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ આપી, વાક્યમાં પ્રયોગ કરો. (૫ ગુણ)

1. દગો દેવો
2. ફિલ્મ ઉતારવી
3. વટ પાડવો
4. બાપડું થઈ જવું
5. ભરી પીવું

LO: G8-5.1.4પ્રશ્ન ૪: ભાષા સજ્જતા (વ્યાકરણ) આધારિત પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો. (૫ ગુણ)

1. જે ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં કોઈ પણ અવરોધ ન આવે તેને શું કહેવાય?
2. 'પ, ફ, બ, ભ, મ' વ્યંજનોનું ઉચ્ચારણ સ્થાન કયું છે?
3. કોઈપણ બે અનુનાસિક ધ્વનિ (વ્યંજન) ના ઉદાહરણ આપો.
4. જે ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં નાદતંત્રી કંપે અને રણકાર થાય તેને કેવો ધ્વનિ કહેવાય?
5. નીચેનામાંથી 'કંઠ્ય' વ્યંજન ઓળખો: (ચ, ટ, ક, પ)

LO: G8-1.3.2પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર આપો. (કોઈપણ એક - ૫ ગુણ)

1. ગામડાના કાચા રસ્તા પર સાઈકલ ચલાવતી વખતે લેખકને પડેલી અડચણો વર્ણવો.
2. "બાળપણમાં દરેક પહેલો અનુભવ મનમાં ગાઢ પણે છપાય છે." આ વિધાનને પાઠના આધારે સમજાવો.

✅ કસોટી સોલ્યુશન / ઉત્તરવહી

પ્રશ્ન ૧ ના જવાબો:

1. લેખકને સાઇકલ પર બેસવાનું પહેલ-વહેલું સ્મરણ તેમના કેશુમામા સાથે જોડાયેલું છે.
2. ભાડે લીધેલી સાઇકલમાં પોતાનો વારો જલદી આવે તે માટે બાળકો હનુમાનદાદાને મનોમન ભલામણ કરતા કે ઘડિયાળનો કાંટો જલદી આગળ વધે.
3. દુકાનદાર ટ્યુબમાં હવા ભરીને તેને પાણી ભરેલા તગારામાં બોળતો અને જ્યાં 'બડબડિયાં' થાય ત્યાંથી પંચર શોધતો.
4. પથ્થરને 'લોહચુંબક' સાથે સરખાવ્યો છે કારણ કે સાઇકલ બચાવવા છતાં પૈડું પથ્થર તરફ જ ખેંચાતું હતું.
5. નાની સાઇકલ ભાડે લાવવા માટે બે-ત્રણ બાળકો ભેગા થઈને એક-એક પૈસો કાઢીને અડધો આનો ભેગો કરતા અને વારા કાઢતા.

પ્રશ્ન ૨ ના જવાબો:

• (અ) શબ્દસમૂહ: (૧) ભૂમિશયન (૨) રોમાંચક
• (બ) અર્થ: (૧) હામ = હિંમત (૨) સમવયસ્ક = સમાન ઉંમરના
• (ક) તગારું = છાબડા ઘાટનું લોઢાનું એક પાત્ર.

પ્રશ્ન ૩ ના જવાબો (રૂઢિપ્રયોગ):

1. દગો દેવો (વિશ્વાસઘાત કરવો): સ્વાર્થી માણસો હંમેશા અંતે દગો દે છે.
2. ફિલ્મ ઉતારવી (ફજેતી થવી/મજાક ઉડાવવી): હું સ્ટેજ પરથી પડ્યો ત્યારે બધા મિત્રોએ મારી ફિલ્મ ઉતારી.
3. વટ પાડવો (રોફ જમાવવો): નવી કાર લઈને રમેશે સોસાયટીમાં વટ પાડ્યો.
4. બાપડું થઈ જવું (ગરીબડું/લાચાર થઈ જવું): પોલીસને જોતા જ ચોર એકદમ બાપડો થઈ ગયો.
5. ભરી પીવું (સહન કરવું/ન ગાંઠવું): મુશ્કેલ પરિસ્થિતિને પણ ભરી પીવાની હિંમત આપણામાં હોવી જોઈએ.

પ્રશ્ન ૪ ના જવાબો (ભાષા સજ્જતા):

1. જે ધ્વનિના ઉચ્ચારણમાં અવરોધ ન આવે તેને સ્વર કહેવાય.
2. પ, ફ, બ, ભ, મ નું ઉચ્ચારણ સ્થાન ઓષ્ઠ્ય (હોઠ) છે.
3. કોઈપણ બે અનુનાસિક ધ્વનિ: ન, મ (અથવા ઙ, ઞ, ણ).
4. નાદતંત્રી કંપે તેને ઘોષ ધ્વનિ કહેવાય.
5. આપેલ વિકલ્પોમાંથી 'કંઠ્ય' વ્યંજન 'ક' છે.

પ્રશ્ન ૫ નો જવાબ (મુદ્દાસર):

૧. કાચા રસ્તાની અડચણો: ગામડાના રસ્તા કાચા અને ધૂળિયા હતા. સાઇકલ ધૂળમાં ફસાઈ જતી અને હૅન્ડલ કાબૂમાં ન રહેતું. ખાડાઓ સાઇકલને ઉછાળીને બાળકોને જમીન પર પછાડતા. રસ્તામાં રહેલા પથ્થરો સાથે અથડાઈને સાઇકલ વાંકી થઈ જતી. ધૂળમાં છુપાયેલા કાંટાઓ ટાયરમાં ઘૂસી જતા અને વારંવાર પંચર પડતું. સામેથી ભેંસ આવે તો સાઇકલ ભીંત સાથે ભટકાઈ જતી અને હાથ-પગ છોલાઈ જતા હતા.

અથવા

૨. બાળપણનો પહેલો અનુભવ: બાળપણમાં જે વસ્તુ આપણે પહેલીવાર કરીએ છીએ તેનો આનંદ અનોખો હોય છે. લેખક જ્યારે પહેલીવાર સાઇકલ પર બેઠા, તેને સ્પર્શ કર્યો અને જાતે ચલાવતા શીખ્યા, ત્યારે પડવા-આખડવા છતાં તેમને અત્યંત રોમાંચ થયો. મોટી ઉંમરે સાઇકલ ચલાવવી એ સામાન્ય ઘટના લાગે, પરંતુ બાળપણમાં તે પરાક્રમ લાગતું. આવા નિર્દોષ અને ઉત્સાહભર્યા પહેલા અનુભવો આપણા મનમાં હંમેશા માટે છપાઈ જાય છે અને બાળપણને યાદગાર (મહિમામય) બનાવે છે.