ધોરણ ૭ ગુજરાતી કાવ્ય ૪: ચાલો, ચરણ ઉપાડો! - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

ભાગ ૨: સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

એકમ ૪: ચાલો, ચરણ ઉપાડો! (ધોરણ ૭ - ગુજરાતી પલાશ)

શબ્દ	અર્થ	વાક્યપ્રયોગ
વાયુ	પવન	દરિયાકિનારે શીતળ વાયુ વાઈ રહ્યો છે.
વેગ	ઝડપ	ચિત્તો ખૂબ જ વેગથી દોડતું પ્રાણી છે.
હિમાચલ	હિમાલય પર્વત	હિમાચલ ભારતની ઉત્તર દિશામાં આવેલો છે.
અમનચમન	મોજ મજા, સુખ-શાંતિ	હવે દેશમાં ચારેકોર અમનચમન છે.
સમણું	સપનું	મારું ડૉક્ટર બનવાનું સમણું પૂરું થયું.
જનગણ	લોકોનો સમૂહ	નેતાના ભાષણમાં મોટો જનગણ ઉમટી પડ્યો.
કંઠ	ગળું, અવાજ	કોયલનો કંઠ ખૂબ મધુર હોય છે.
અવિચલ	વિચલિત થયા વગર, ડગ્યા વગર	મુશ્કેલીમાં પણ આપણો વિશ્વાસ અવિચલ રહેવો જોઈએ.

• ભેખ લેવો: કોઈ ધ્યેય પાછળ સર્વસ્વ છોડીને પડવું.
  વાક્ય: ગાંધીજીએ દેશને આઝાદ કરાવવાનો ભેખ લીધો હતો.
• જયજયકાર: જીતની ખુશાલીનો પોકાર.
  વાક્ય: ભારતની મેચ જીતતા જ ચારેકોર જયજયકાર થઈ ગયો.

• ૧. આ કાવ્યની કઈ પંક્તિ સાંભળવી તમને ગમી? શા માટે? ઉત્તર: મને "ચલો, ઝઝૂમો લઈ કંઠમાં વાઘ-સિંહની ત્રાડો!" પંક્તિ ગમી. કારણ કે આ પંક્તિ આપણામાં શૂરવીરતા અને મુશ્કેલીઓ સામે લડવાની હિંમત જગાવે છે.
• ૨. તમે કોઈ કામ માટે બીજાની મદદ કેવી રીતે મેળવશો? ઉત્તર: હું બીજાની મદદ મેળવવા માટે તેમની સાથે નમ્રતાથી વાત કરીશ, મારા કામનું મહત્ત્વ સમજાવીશ અને એકબીજાને સાથ આપીને કામ કરવાથી થતો ફાયદો જણાવીશ.
• ૩. તમને કયું ગીત ગમે છે? કેમ? ઉત્તર: મને 'વંદે માતરમ્' ગીત ખૂબ ગમે છે, કારણ કે તે સાંભળવાથી મનમાં દેશભક્તિ અને માતૃભૂમિ પ્રત્યે આદરની ભાવના જાગે છે.
• ૪. એકલા થઈ શકે અને સમૂહમાં થઈ શકે એવાં કયાં કયાં કામ છે? ઉત્તર: વાંચન, ચિત્રકામ કે ગૃહકાર્ય આપણે એકલા કરી શકીએ છીએ. જ્યારે શાળાની સફાઈ કરવી, મેદાનમાં રમત રમવી કે કોઈ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ કરવો એ સમૂહમાં જ થઈ શકે છે.
• ૫. તમે કોઈ ધ્યેય સિદ્ધ કરવા માટે શું શું કરશો? ઉત્તર: હું ધ્યેય સિદ્ધ કરવા માટે એક ચોક્કસ આયોજન કરીશ, આળસ છોડી દઈશ, સતત મહેનત કરીશ અને નિષ્ફળતા મળે તો પણ ડર્યા વગર અવિચલ રહીને આગળ વધીશ.
• ૬. તમે કોઈ પ્રતિજ્ઞા લીધી છે? ક્યારે? ઉત્તર: હા, મેં ૨૬મી જાન્યુઆરીના દિવસે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે કે હું હંમેશાં મારા દેશના કાયદાઓનું પાલન કરીશ અને એક આદર્શ નાગરિક બનીશ.

• વેગ : ઝડપ
  ☑ ઢાળ પર સાઈકલ સડસડાટ સરકે તેનો વેગ રોકવા બ્રેક લગાવવી પડે. ☑ ચિત્તો પૃથ્વી પરનું સૌથી વધુ વેગથી દોડતું પ્રાણી છે. ☑ સ્કૂટર ચાલુ કર્યા પછી વેગ વધારવા એક્સિલરેટર આપવું પડે.
• ભેખ લેવો : કોઈ ધ્યેય પાછળ સર્વસ્વ છોડીને પડવું
  ☐ નિશા ભેખ લઈને ઘરનું કામ કરે છે. (ખોટું વાક્ય)
  ☐ તે ભેખ લઈને રસ્તે ચાલી રહ્યો છે. (ખોટું વાક્ય)
  ☑ ધારેલી સફળતા મેળવવા તે ભેખ લઈને મહેનત કરી રહ્યો છે.
• જયજયકાર : જીતની ખુશાલીનો પોકાર
  ☑ બાળકોએ રમત રમવા માટે જયજયકાર કર્યો. ☑ ઑલમ્પિક ગેમ્સમાં ભારતીય ખેલાડીઓ દ્વારા સારું પ્રદર્શન થતાં ચારેકોર જયજયકાર થઇ ગયો. ☑ જયજયકાર કરતાં કરતાં સરઘસ આગળ વધી રહ્યું હતું.

• ૧. પળપળ : પળપળનો યોગ્ય ઉપયોગ કરે એ જ સમજદાર.
• ૨. ઘડીઘડી : પરીક્ષા વખતે ઘડીઘડી સમય જોવો જોઈએ નહીં.
• ૩. ક્ષણેક્ષણ : આપણે જીવનની ક્ષણેક્ષણ દેશની સેવામાં અર્પણ કરવી જોઈએ.
• ૪. ડગલે-પગલે : માતાપિતા ડગલે-પગલે આપણું માર્ગદર્શન કરે છે.
• ૫. ગામેગામ : સરકારની નવી યોજનાની ચર્ચા ગામેગામ થઈ રહી છે.
• ૬. વારેવારે : તે પોતાની ભૂલ વારેવારે છુપાવવાનો પ્રયાસ કરતો હતો.

(અજુગતું, અશક્ત, અશક્ય, અનિમેષ, અડગ, અવિચલ, અવિરત)

• ૧. સફળતા મેળવવા અવિરત મથવું જોઈએ.
• ૨. ધ્રુવના તારાનું સ્થાન અવિચલ છે.
• ૩. મજબૂત મનોબળ ધરાવતી વ્યક્તિ માટે કોઈ જ કામ અશક્ય નથી.
• ૪. મન અશક્ત હોય તો શારીરિક બળ એકલું શું કરે?
• ૫. અડગ મનના માનવીને હિમાલય નડતો નથી.

(દોડો, ખાડો, ઊંચી, આડો, પગલાં, ડરાવે)

ચાલો, ચરણ ઉપાડો. છો ને પર્વત આડો !
ચાલો, ચરણ ઉપાડો. પગલાં સાથે માંડો !
ચાલો, ચરણ ઉપાડો. ખાડો કૂદી જઈએ.
ચાલો, ચરણ ઉપાડો. છો ને ઊંચી વાડો !
ચાલો, ચરણ ઉપાડો. દોડો રાત ને દા'ડો !
ચાલો, ચરણ ઉપાડો. ડરાવે નહીં કો ત્રાડો !
ચાલો, ચરણ ઉપાડો.

• ઉદાહરણ મુજબનાં વાક્યો બનાવીને લખો: (ચાલો, જમી લઈએ.)
  ૧. ચાલો, ફરવા જઈએ.
  ૨. ચાલો, શાળાએ જઈએ.
  ૩. ચાલો, રમત રમીએ.
  ૪. ચાલો, વાર્તા વાંચીએ.
• વાક્યની શરૂઆત ચાલો, દોડો, કહો, બોલો, જુઓ, ઊઠો વગેરેથી કરો:
  ૧. શ્વાસ ભરીને દોડવા લાગો. → દોડો, શ્વાસ ભરીને દોડવા લાગો! ૨. ધ્યાન આપીને વાંચવા લાગો. → ચાલો, ધ્યાન આપીને વાંચવા લાગો! ૩. સામેના મકાનમાં આગ લાગી. → જુઓ, સામેના મકાનમાં આગ લાગી! ૪. ડુંગર કેટલો દૂર છે. → કહો, ડુંગર કેટલો દૂર છે? ૫. કહો, આજે આપણે કઈ રમત રમીશું? ૬. બોલો, ભારત માતા કી જય!

"પગલે પગલે સાવધ રહીને, પ્રેમળતા પ્રગટાવ્યે જા... કાંટા આવે, કંકર આવે, ધોમધખતી રેતી આવે..."

• ૧. રસ્તામાં કેવાં કેવાં સંકટ આવી શકે? ઉત્તર: રસ્તામાં કાંટા, કાંકરા અને ધોમધખતી રેતી (તડકો) જેવાં સંકટ આવી શકે છે.
• ૨. સંકટની પરિસ્થિતિમાં શું કરવું જોઈએ? ઉત્તર: સંકટની પરિસ્થિતિમાં ખાંડાની (તલવારની) ધારે ધૈર્ય (ધીરજ) ધરીને ચાલવું જોઈએ અને હિંમત હારવી ન જોઈએ.
• ૩. મુશ્કેલ માર્ગ કાપનારે શી કાળજી રાખવી જોઈએ? ઉત્તર: મુશ્કેલ માર્ગ કાપનારે ડગલે-પગલે સાવધ રહેવું, સ્વાર્થ સામે ન જોવું, અને સૌને પ્રેમ, શિસ્ત અને શાંતિનો પાઠ આપતા રહેવું જોઈએ.
• ૪. ‘પંથ તારો કાપ્યે જા' દ્વારા શો સંદેશ આપ્યો છે? ઉત્તર: ગમે તેટલી મુશ્કેલીઓ આવે તો પણ હિંમત હાર્યા વગર પોતાના લક્ષ્ય તરફ નિરંતર આગળ વધતા રહેવાનો સંદેશ આપ્યો છે.

• પાંચ અક્ષરવાળા જોડાક્ષર ધરાવતા શબ્દોની યાદી તૈયાર કરો અને પાંચ વાક્યો લખો:
  શબ્દો: આત્મવિશ્વાસ, સ્વાવલંબન, મહત્ત્વાકાંક્ષા, સ્વાતંત્ર્યદિન, શિલ્પસ્થાપત્ય.
  ૧. સફળતા મેળવવા માટે આત્મવિશ્વાસ હોવો ખૂબ જરૂરી છે.
  ૨. ગાંધીજી હંમેશાં સ્વાવલંબન પર ભાર મુકતા હતા.
  ૩. રાજાની મહત્ત્વાકાંક્ષા ખૂબ મોટી હતી.
  ૪. ૧૫મી ઑગસ્ટ એ આપણો સ્વાતંત્ર્યદિન છે.
  ૫. ગુજરાતનું શિલ્પસ્થાપત્ય જગભરમાં પ્રખ્યાત છે.
• કૌંસમાં આપેલ શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરીને પ્રશ્નવાક્ય બનાવો:
  ૧. શાળામાંથી જાન્યુઆરી મહિનામાં પ્રવાસે જઈશું. (ક્યારે, કેમ, કેવા)
  → શાળામાંથી ક્યારે પ્રવાસે જઈશું? ૨. મમ્મીના જન્મ દિવસે દીકરીએ ભેટ આપી. (કોણે, ક્યાં, શું)
  → મમ્મીના જન્મ દિવસે કોણે ભેટ આપી? ૩. અરવલ્લી ગુજરાત રાજ્યનો જિલ્લો છે. (કોણ, કેમ, કયા)
  → અરવલ્લી ગુજરાત રાજ્યનો કયો જિલ્લો છે? ૪. પપ્પા પ્રવાસમાંથી મારા માટે રમકડું લાવ્યા. (શું, ક્યાં, ક્યારે)
  → પપ્પા પ્રવાસમાંથી મારા માટે શું લાવ્યા? ૫. ચિન્ટુ અને મીનુ વિદેશ ફરવા ગયાં. (ક્યાં, શું, કેમ)
  → ચિન્ટુ અને મીનુ ફરવા ક્યાં ગયાં?

• આપેલી હિન્દી પંક્તિઓનો ભાવાર્થ ગુજરાતીમાં લખો:
  ૧. "रुक जाना नहीं तुं कहीं हार के, कांटो पे चल के मिलेंगे साये बहार के।"
  ગુજરાતી ભાવાર્થ: હે માનવી, તારે ક્યારેય મુશ્કેલીઓથી હારીને રોકાઈ જવાનું નથી. સંઘર્ષ રૂપી કાંટાઓ પર ચાલીને જ તને એક દિવસ સુખ અને વસંતની છાયા મળશે.
  ૨. "एक रास्ता है जिंदगी जो थम गए तो कुछ नहीं, ये कदम किसी मुकाम पे जो जम गए तो कुछ नहीं।"
  ગુજરાતી ભાવાર્થ: જિંદગી એ ચાલતા રહેવાનો એક રસ્તો છે, જો આપણે થંભી જઈશું તો કંઈ જ નથી. કોઈ એક મુકામ પર પહોંચીને જો આપણા ડગલાં ત્યાં જ રોકાઈ જાય (પ્રગતિ અટકી જાય), તો એનો કોઈ અર્થ નથી. નિત્ય આગળ વધતા રહેવું જોઈએ.
• સવિસ્તર પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
  ૧. કવિ કેવી કેવી રીતે ચાલવાનું કહે છે? કેમ?
  ઉત્તર: કવિ આપણને અંદરોઅંદરના ભેદભાવ ભૂલીને, એક થઈને, પવન (વાયુ) ના વેગથી, અને હિમાલય જેવી અવિચલ ટેક રાખીને ચાલવાનું કહે છે. કારણ કે રાષ્ટ્રની સેવા કરવા અને કોઈપણ મોટું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે આ ગુણો ખૂબ જ જરૂરી છે.
  ૨. માત્ર ઊભા રહેવાથી અને ચાલતા રહેવાથી જીવનમાં કેવો ફેર પડશે?
  ઉત્તર: કવિના મતે, માત્ર એક જ જગ્યાએ ઊભા રહેવું કે આળસુ બની જવું એ મોત સમાન (જડતા) છે. જ્યારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી સતત ચાલતા રહેવાથી (પ્રગતિ કરવાથી) જ જીવનમાં સિદ્ધિ મળે છે અને આપણો જયજયકાર થાય છે.
  ૩. આ કાવ્યદ્વારા શો સંદેશ મળે છે?
  ઉત્તર: આ કાવ્ય દ્વારા એ સંદેશ મળે છે કે આપણે આપણા મનના ડર અને આળસ છોડી દેવા જોઈએ. દેશના વિકાસ માટે એકતા રાખી, પૂરા શૌર્ય અને દેશભક્તિથી જીવનના પથ પર આગળ વધવું જોઈએ. લક્ષ્ય સિદ્ધિ માટે તન, મન અને ધનથી મક્કમ નિર્ધાર કરવો જોઈએ.

ભાગ ૩: એકમ કસોટી (મૂલ્યાંકન)

કુલ ગુણ: ૨૫ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | ધોરણ: ૭ | પાઠ ૪: ચાલો, ચરણ ઉપાડો!

એકમ કસોટી - પાઠ ૪

વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) કુલ ગુણ: ૨૫

પ્રશ્ન ૧: નીચે આપેલા શબ્દોના અર્થ અને રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપી વાક્ય બનાવો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 6.1: અપરિચિત શબ્દોના અર્થની ધારણા કરે અને તારવે છે.)

૧. વાયુ (શબ્દાર્થ)
૨. અવિચલ (શબ્દાર્થ)
૩. સમણું (શબ્દાર્થ)
૪. ભેખ લેવો (રૂઢિપ્રયોગ)
૫. જયજયકાર (રૂઢિપ્રયોગ)

પ્રશ્ન ૨: કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 7.4: અભિવ્યક્તિને ભાવાત્મક બનાવવા યોગ્ય શબ્દો પ્રયોજે છે.)

(અવિરત, અશક્ય, અડગ, અવિચલ, અશક્ત)
૧. સફળતા મેળવવા ........... મથવું જોઈએ.
૨. ધ્રુવના તારાનું સ્થાન ........... છે.
૩. મજબૂત મનોબળ ધરાવતી વ્યક્તિ માટે કોઈ જ કામ ........... નથી.
૪. મન ........... હોય તો શારીરિક બળ એકલું શું કરે?
૫. ........... મનના માનવીને હિમાલય નડતો નથી.

પ્રશ્ન ૩: કાવ્યપંક્તિને આધારે યોગ્ય શબ્દ મૂકી ખાલી જગ્યા પૂર્ણ કરો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 8.3: લયાત્મક કાવ્યગાન કરે છે / 2.1: હેતુ અનુસાર વિગતો તારવે છે.)

૧. ચાલો, ચરણ ઉપાડો. છો ને પર્વત ........... !
૨. ચાલો, ચરણ ઉપાડો. ........... સાથે માંડો !
૩. ચાલો, ચરણ ઉપાડો. ........... કૂદી જઈએ.
૪. ચાલો, ચરણ ઉપાડો. છો ને ઊંચી ........... !
૫. ચાલો, ચરણ ઉપાડો. દોડો રાત ને ........... !

પ્રશ્ન ૪: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 3.3: વિગતો વચ્ચેના સંબંધો સમજે છે.)

૧. કવિ કેવા દ્વાર ઉઘાડવાનું કહે છે?
૨. આપણે શું ભૂલીને એક થવાનું છે?
૩. કવિ કોના જેવો વેગ લેવાનું કહે છે?
૪. સમયનો પળપળનો પોકાર શું છે?
૫. કવિ કંઠમાં કોની ત્રાડ લેવાનું કહે છે?

પ્રશ્ન ૫: નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 4.9: વાક્ય કે પંક્તિઓનો સદષ્ટાંત વિચારવિસ્તાર કરે છે. / 2.4)

૧. કવિ કેવી કેવી રીતે ચાલવાનું કહે છે? કેમ? (૨.૫ ગુણ)
૨. આ કાવ્ય દ્વારા શો સંદેશ મળે છે? (૨.૫ ગુણ)

---

--- Best of Luck ---

પ્રશ્ન ૧: શબ્દાર્થ અને રૂઢિપ્રયોગ

• ૧. વાયુ: પવન. (દરિયાકિનારે શીતળ વાયુ વાઈ રહ્યો છે).
• ૨. અવિચલ: વિચલિત થયા વગર, ડગ્યા વગર. (મુશ્કેલીમાં પણ આપણો વિશ્વાસ અવિચલ રહેવો જોઈએ).
• ૩. સમણું: સપનું. (મારું ડૉક્ટર બનવાનું સમણું પૂરું થયું).
• ૪. ભેખ લેવો: કોઈ ધ્યેય પાછળ સર્વસ્વ છોડીને પડવું. (ગાંધીજીએ દેશને આઝાદ કરાવવાનો ભેખ લીધો હતો).
• ૫. જયજયકાર: જીતની ખુશાલીનો પોકાર. (ભારતની મેચ જીતતા જ ચારેકોર જયજયકાર થઈ ગયો).

પ્રશ્ન ૨: ખાલી જગ્યા પૂરો

• ૧. અવિરત
• ૨. અવિચલ
• ૩. અશક્ય
• ૪. અશક્ત
• ૫. અડગ

પ્રશ્ન ૩: કાવ્યપંક્તિ પૂર્ણ કરો

• ૧. આડો
• ૨. પગલાં (અથવા માંડો - પ્રશ્ન મુજબ 'પગલાં સાથે માંડો')
• ૩. ખાડો
• ૪. વાડો
• ૫. દા'ડો

પ્રશ્ન ૪: એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર

• ૧. કવિ ભીડેલાં (બંધ થયેલા) દ્વાર ઉઘાડવાનું કહે છે.
• ૨. આપણે અંદરોઅંદરના ભેદભાવ ભૂલીને એક થવાનું છે.
• ૩. કવિ વાયુ (પવન) નો વેગ લેવાનું કહે છે.
• ૪. સમયનો પળપળનો પોકાર એ છે કે કોઈ પણ રીતે લક્ષ્ય સુધી પહોંચવું.
• ૫. કવિ કંઠમાં વાઘ અને સિંહની ત્રાડ (ગર્જના) લેવાનું કહે છે.

પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર

• ૧. કેવી કેવી રીતે ચાલવું?: કવિ આપણને અંદરોઅંદરના ભેદભાવ ભૂલીને, એક થઈને, પવન (વાયુ) ના વેગથી, અને હિમાલય જેવી અવિચલ ટેક રાખીને ચાલવાનું કહે છે. કારણ કે રાષ્ટ્રની સેવા કરવા અને કોઈપણ મોટું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે આ ગુણો ખૂબ જ જરૂરી છે.
• ૨. કાવ્યનો સંદેશ: આ કાવ્ય દ્વારા એ સંદેશ મળે છે કે આપણે આપણા મનના ડર અને આળસ છોડી દેવા જોઈએ. દેશના વિકાસ માટે એકતા રાખી, પૂરા શૌર્ય અને દેશભક્તિથી જીવનના પથ પર આગળ વધવું જોઈએ. લક્ષ્ય સિદ્ધિ માટે તન, મન અને ધનથી મક્કમ નિર્ધાર કરવો જોઈએ.