ધોરણ ૭ ગુજરાતી પાઠ 2 : ગુપ્તદાન - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

ભાગ ૧: સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

એકમ ૨: ગુપ્તદાન (ધોરણ ૭ - ગુજરાતી પલાશ)

શબ્દ	અર્થ	વાક્યપ્રયોગ
સૂગ	અરુચિ, અણગમો	મને ગંદકી પ્રત્યે ભારે સૂગ છે.
વંચિત	વિમુખ, દૂર રહેલું	ગરીબ બાળકો શિક્ષણથી વંચિત ન રહેવા જોઈએ.
પાયરી	પદવી, કક્ષા	સખત મહેનતથી તે ઊંચી પાયરીએ પહોંચ્યો.
પેઠે	ની જેમ, માફક	તે મિશનરી પેઠે રાત-દિવસ લોકોની સેવા કરે છે.
ખેદ	દુઃખ, અફસોસ	પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવતાં રાહુલને ખેદ થયો.
અકળ	ન સમજાય તેવું	ઈશ્વરની લીલા અકળ છે.
રખેવાળ	ચોકીદાર, રક્ષક	ખેડૂત પોતાના પાકનો રખેવાળ છે.
નફરત	તિરસ્કાર, ધિક્કાર	આપણે કોઈના પ્રત્યે નફરત ન રાખવી જોઈએ.
ધીરધાર	વ્યાજે નાણાં આપવાં તે	શેઠ ગામમાં ધીરધારનો ધંધો કરતા હતા.
બોદો	ઢીલો, નબળો	માંદગી પછી રમેશ સાવ બોદો પડી ગયો છે.
પંકાયેલું	જાણીતું, પ્રખ્યાત	સુરત શહેર તેના જમણ માટે પંકાયેલું છે.
પુણ્યપ્રકોપ	ખોટું થતું જોઈને જાગતો ક્રોધ	ગરીબોને લૂંટાતા જોઈ ડૉક્ટરનો પુણ્યપ્રકોપ જાગી ઊઠ્યો.

• ઓસરી જવો - ઘટી જવો, ઓછો થઈ જવો. વાક્ય: નદીમાં પૂરના પાણી હવે ઓસરી ગયા છે.
• કાળા પાણીની સજા - મુશ્કેલીરૂપ અને અગવડભરી જગ્યાએ રહેવું તે. વાક્ય: ગામડામાં પ્રાથમિક સુવિધા ન હોવાથી ડૉક્ટરને કાળા પાણીની સજા જેવું લાગ્યું.
• દમ નીકળી જવો - થાકી જવું. વાક્ય: પર્વત પર ચડવામાં મારો તો દમ નીકળી ગયો.
• હાથ બંધાઈ જવો - કંજૂસી કરવી, પૈસા ન વાપરવા. વાક્ય: ઘરમાં ખૂબ પૈસા હોવા છતાં શેઠનો હાથ બંધાઈ ગયો હતો.

• ૧. જો ડૉક્ટરે ગામ છોડી દીધું હોત તો? ઉત્તર: જો ડૉક્ટરે ગામ છોડી દીધું હોત, તો ગંગાપુરના દીનદુખિયા અને બીમાર લોકોને સારવાર ન મળી શકત. ગામમાં દવાખાનું બંધ થઈ જાત અને લોકોને મેલેરિયા જેવી બીમારીમાં દૂર દૂર સુધી ભટકવું પડત. વળી ડૉક્ટર ભીખાશેઠની મહાનતા ક્યારેય જાણી ન શકત.
• ૨. તમારી શાળામાં લોક સહકારથી કયાં કયાં કાર્યો થાય છે? ઉત્તર: અમારી શાળામાં લોક સહકારથી શાળામાં પીવાના પાણીની પરબ, પુસ્તકાલય માટે પુસ્તકો, શૈક્ષણિક પ્રવાસોનું આયોજન, સ્માર્ટ ક્લાસ માટે ટીવી/પ્રોજેક્ટર અને ગરીબ વિદ્યાર્થીઓને ગણવેશ વિતરણ જેવા કાર્યો થાય છે.
• ૩. તમને કોઈએ ક્યારેય મદદ કરી છે? ક્યારે? ઉત્તર: હા, એકવાર હું બજારમાં ભૂલો પડી ગયો હતો, ત્યારે એક અજાણ્યા કાકાએ મને રસ્તો બતાવીને મારા ઘર સુધી પહોંચવામાં મદદ કરી હતી. (વિદ્યાર્થી પોતાનો અનુભવ લખી શકે).
• ૪. તમે તમારા મિત્રો સાથે કઈ કઈ વસ્તુઓ વહેંચો છો? ઉત્તર: હું મારા મિત્રો સાથે નાસ્તો, રમકડાં, વાર્તાની ચોપડીઓ અને શાળામાં પેન્સિલ-રબર જેવી વસ્તુઓ વહેંચું છું.
• ૫. તમારા ગામમાં સૌના સહકારથી કયાં કયાં કામો થયાં છે? ઉત્તર: અમારા ગામમાં સૌના સહકારથી ગામનું તળાવ ઊંડું કરવામાં આવ્યું છે, ગામમાં પક્ષીઓ માટે ચબૂતરો બંધાવવામાં આવ્યો છે અને મંદિરમાં ભવ્ય સત્સંગ હોલ બનાવવામાં આવ્યો છે.
• ૬. જો ભીખા શેઠે મદદ ન કરી હોત તો? ઉત્તર: જો ભીખાશેઠે દાન ન આપ્યું હોત, તો ડૉક્ટર પાસે દવાઓ અને ઈન્જેક્શન ખૂટી પડત. પરિણામે મેલેરિયાના રોગચાળામાં ઘણા ગરીબ લોકો જીવ ગુમાવી બેસત.
• ૭. તમે ક્યાંય ગયા હો અને તમને ત્યાં ન ગમ્યું હોય એવું બન્યું છે? શા માટે? ઉત્તર: હા, એકવાર હું મારા સંબંધી સાથે એક મોટા શહેરમાં ગયો હતો. ત્યાં ખૂબ જ ઘોંઘાટ, ટ્રાફિક અને પ્રદૂષણ હતું. ત્યાં કોઈ શાંતિ ન હોવાથી મને ત્યાં જરાય ગમ્યું ન હતું.

• પાઠમાંથી પસંદ કરેલ વાક્ય જેવો અર્થ ધરાવતા વાક્ય સામે ખરાની (☑) નિશાની કરો:
  ૧. તમે તો આ દુખિયારાના બેલી છે.
  ☑ (અ) તમે દુખી વ્યક્તિઓ પ્રત્યે ઉદાર છો.
  ૨. શેઠનો હાથ બંધાઈ ગયો હતો.
  ☑ (અ) શેઠથી પૈસો વપરાતો ન હતો.
  ૩. ફૂલ નહીં તો ફૂલની પાંખડી આપવા આવ્યો છું.
  ☑ (ક) જરૂરિયાત વધુ છે પણ હું મારી શક્તિ પ્રમાણે આપું છું.
• આપેલાં વાક્યો કોણ બોલી શકે તે પાઠના આધારે લખો:
  ૧. દાન એવી રીતે કરવું કે કોઈનેય ખબર ન પડે. → ભીખાશેઠ
  ૨. હું દુનિયાથી દૂર ફેંકાઈ ગયો! → ડૉક્ટર
  ૩. મારી મદદ વિશે કોઈને જણાવતા નહીં. → ભીખાશેઠ
  ૪. દવાખાનું કરવા માટે મકાનની જરૂર છે. → ડૉક્ટર
• આપેલાં વાક્યો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
  ૧. ભીખાશેઠ કંજૂસ હતા. → ખોટું (તેઓ મહાન દાનેશ્વરી હતા).
  ૨. ડૉક્ટરને લાગ્યું કે એમણે શેઠને અન્યાય કર્યો છે. → ખરું.
  ૩. ભીખાશેઠે ડૉક્ટરને ફાળામાં એક પણ રૂપિયો ન આપ્યો. → ખોટું (તેમણે સો-સોની નોટો આપી હતી).
  ૪. શેઠાણી પણ શેઠને કંજૂસ જ માનતાં હતાં. → ખોટું (તેઓ શેઠને કંઈક નામના કરવા કહેતાં).
  ૫. ડૉક્ટરને ગામમાં બધી જ સગવડ મળી રહી હતી. → ખોટું.

• ઘટનાઓને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવી લખો:
  ૧. મારી ગંગાપુરમાં ડૉક્ટર તરીકે નિમણૂક થઈ.
  ૨. મેં ગામમાં મારું મન મનાવી લીધું.
  ૩. ભીખા શેઠની મદદથી મારું દવાખાનું ચાલુ થયું.
  ૪. શેઠનું વર્તન મને અકળ લાગ્યા કરતું.
  ૫. ગામમાં મેલેરિયાનો પવન વાયો.
  ૬. ભીખાશેઠ ગામલોકો માટે મદદ કરવા મારી પાસે આવ્યા.
• કૌંસમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો:
  ૧. ઘરમાં બધી વસ્તુઓ (લઘરવઘર) અવ્યવસ્થિત પડી હતી.
  ૨. એમની વાત સાંભળી ભીખાશેઠ (ખડખડાટ) જોરથી હસી પડ્યા.
  ૩. ભીખાશેઠ રૂમમાં (પ્રવેશ્યા) દાખલ થયા.
  ૪. ભીખાશેઠની વાત આખા ગામે (સહર્ષ) આનંદ સાથે વધાવી લીધી.
  ૫. ગામલોકો હકારમાં માથું ડોલાવીને (અનુમોદન) સંમતિ આપતા હતા.
• ફકરામાં જરૂરી સુધારા કરી ફરીથી લખો:
  અશુદ્ધ: મારા ગામ નાનકડું છે. મારું ગામનું નામ ચેતનગઢ છે. તે દરિયાકિનારે આવેલો છે. ગયા સપ્તાહે ખૂબ પવન ફૂંકાશે. ઘણાં ઝાડ પડી ગયું. દરિયાઇ તોફાને ઘણો નુકસાન કર્યો. સરકારે તપાસ કરાવ્યો. હવે પછી બધાને રાહત આપવામાં આવી.
  સુધારેલો ફકરો: મારું ગામ નાનકડું છે. મારા ગામનું નામ ચેતનગઢ છે. તે દરિયાકિનારે આવેલું છે. ગયા સપ્તાહે ખૂબ પવન ફૂંકાયો. ઘણાં ઝાડ પડી ગયાં. દરિયાઇ તોફાને ઘણું નુકસાન કર્યું. સરકારે તપાસ કરાવી. ત્યાર પછી બધાને રાહત આપવામાં આવી.
• ઉદાહરણ મુજબનાં વાક્યો લખો:
  ઉદાહરણ: સ્ટેશનથી ગંગાપુર જવા માટે ન મળે મોટર બસ કે ન મળે ગાડું.
  ૧. રાત્રે સૂવા માટે ન મળે ગાદલું કે ન મળે ઓશીકું.
  ૨. જંગલમાં ભૂખ લાગે તો ન મળે રોટલો કે ન મળે શાક.
• સંવાદ પૂર્ણ કરો:
  
  પાર્થ: અરે યાર, કૌશિક! શું કરે છે?
  કૌશિક: અરે પાર્થ આવ, હું ગણિતનો દાખલો ગણું છું.
  પાર્થ: વાહ ભાઈ વાહ! તું અને ગણિત...?
  કૌશિક: હા ભાઈ, હવે પરીક્ષા આવે છે ને! તું ક્યાં જાય છે?
  પાર્થ: હું જરા બજારમાં જાઉં છું.
  કૌશિક: બજારમાં...? કેમ...?
  પાર્થ: અરે મિત્ર, મોબાઇલનું ચાર્જર લેવું છે.
  કૌશિક: સારું, તો હું પણ તારી સાથે આવું?
  પાર્થ: હા ચોક્કસ, ચાલ પગપાળા જઈએ.
  કૌશિક: લે, હું સાઇકલ લઈને હમણાં જ આવું છું.

• ૧. ડૉક્ટરને પોતાની નિમણૂક કાળા પાણીની સજા જેવી કેમ લાગી? ઉત્તર: ગંગાપુર ગામ સ્ટેશનથી સોળ કિલોમીટર દૂર હતું. ત્યાં જવા માટે મોટરબસ કે ગાડું મળતું નહિ. નદીનાળા પાર કરીને ઘોડા પર સામાન મૂકીને જવું પડતું. ટપાલ પણ અઠવાડિયામાં ત્રણ જ દિવસ આવતી. આવી કોઈ જ પ્રાથમિક સુવિધા ન હોવાથી ડૉક્ટરને પોતાની નિમણૂક આંદામાનની કાળા પાણીની સજા જેવી લાગી.
• ૨. ભીખાશેઠ કોને મિથ્યા મોહ માનતા હતા? ઉત્તર: ભીખાશેઠને તેમની શેઠાણી ઘણીવાર કહેતાં કે દાન આપીને કંઈક નામના કરો, પરંતુ ભીખાશેઠ જાહેરમાં દાન આપીને વાહ-વાહી મેળવવાને અને કીર્તિ માટે દાન કરવાને મિથ્યા મોહ માનતા હતા.
• ૩. ડૉક્ટર સાહેબે ભીખાશેઠને કેમ કંજૂસ માની લીધા? ઉત્તર: ભીખાશેઠ પાસે ઘણી મિલકત હતી છતાં તેઓ ઉનાળાના ખરા તડકામાં સ્ટેશનેથી પગે ચાલીને આવતા. તેઓ જૂના અને થાગડથીગડવાળાં કપડાં પહેરતા અને પોતાના માટે કોઈ ખર્ચ કરતા નહિ. તેમનું આવું વર્તન જોઈને ડૉક્ટરે તેમને સાવ કંજૂસ માની લીધા હતા.
• ૪. ભીખાશેઠ સાદગીથી રહેતા હતા. તેનું તેઓ પોતે કયું કારણ આપે છે? ઉત્તર: ભીખાશેઠ કહે છે કે જ્યારે આજુબાજુના ગરીબ લોકોને શરીર ઢાંકવા પૂરતું કપડું કે બે ટંકનું જમવાનું ન મળતું હોય, ત્યારે પોતે કઈ રીતે નવાં કપડાં પહેરી શકે કે સારું ગળ્યું ખાઈને મોજશોખ કરી શકે? એટલા માટે તેઓ જાતે કષ્ટ વેઠી, સાદગીથી રહીને બચેલા પૈસા ગરીબોના ગુપ્તદાન માટે વાપરતા.
• ૫. શેઠાણીનો ભીખાશેઠ માટે શો મત હતો? ઉત્તર: શેઠાણી ભીખાશેઠને કહેતા કે, તમે આટલું બધું દાન કરો છો તો કોઈને કહીને જાહેરમાં આપો જેથી તમારી 'નામના' થાય. અર્થાત શેઠાણીને શેઠની કીર્તિ વધે તેવો મત હતો.
• ૬. ગંગાપુર વિશે પાંચ-સાત વાક્યો લખો. ઉત્તર: ગંગાપુર એક અત્યંત છેવાડાનું પછાત ગામડું હતું. તે રેલવે સ્ટેશનથી સોળ કિલોમીટર દૂર આવેલું હતું. ગામમાં પહોંચવા માટે પાકો રસ્તો કે વાહનવ્યવહાર ન હતો, લોકોએ ઘોડા પર કે પગપાળા જવું પડતું. અહીં ચોમાસામાં નદીમાં પાણી ભરાવાથી મેલેરિયાનો રોગચાળો ફેલાતો. ગામમાં દવાખાનાનું મકાન પણ ન હતું. અહીંના લોકો ખૂબ ગરીબ હતા.

ભાગ ૩: એકમ કસોટી (મૂલ્યાંકન)

કુલ ગુણ: ૨૫ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | ધોરણ: ૭ | પાઠ ૨: ગુપ્તદાન

એકમ કસોટી - પાઠ ૨

વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) કુલ ગુણ: ૨૫

પ્રશ્ન ૧: નીચે આપેલા શબ્દોના અર્થ અને રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપી વાક્ય બનાવો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 6.1: અપરિચિત શબ્દો અને રૂઢિપ્રયોગોના અર્થની ધારણા કરે છે.)

૧. પંકાયેલું (શબ્દાર્થ)
૨. ધીરધાર (શબ્દાર્થ)
૩. પુણ્યપ્રકોપ (શબ્દાર્થ)
૪. કાળા પાણીની સજા (રૂઢિપ્રયોગ)
૫. હાથ બંધાઈ જવો (રૂઢિપ્રયોગ)

પ્રશ્ન ૨: નીચેનાં વાક્યો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો. ખોટું વાક્ય સુધારીને લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 2.1: હેતુ અનુસાર વિગતો તારવે છે.)

૧. ભીખાશેઠ કંજૂસ હતા.
૨. ડૉક્ટરને લાગ્યું કે એમણે શેઠને અન્યાય કર્યો છે.
૩. ભીખાશેઠે ડૉક્ટરને ફાળામાં એક પણ રૂપિયો ન આપ્યો.
૪. શેઠાણી પણ શેઠને કંજૂસ જ માનતાં હતાં.
૫. ડૉક્ટરને ગામમાં બધી જ સગવડ મળી રહી હતી.

પ્રશ્ન ૩: નીચે આપેલાં વાક્યો કોણ બોલી શકે છે? તે લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 3.3: વિગતો વચ્ચેના સંબંધો સમજે છે.)

૧. દાન એવી રીતે કરવું કે કોઈનેય ખબર ન પડે.
૨. હું દુનિયાથી દૂર ફેંકાઈ ગયો!
૩. મારી મદદ વિશે કોઈને જણાવતા નહીં.
૪. દવાખાનું કરવા માટે મકાનની જરૂર છે.
૫. લોકો મને કંજૂસ કહે તો કહે, પણ હું ગરીબો માટે જ બચત કરું છું.

પ્રશ્ન ૪: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 2.2: વિગતો વચ્ચેનો સંબંધ નિશ્ચિત કરે છે.)

૧. ડૉક્ટરને પોતાની નિમણૂક ક્યાં થઈ હતી?
૨. ગામમાં કયા રોગનો પવન વાયો હતો?
૩. ભીખાશેઠના ઘરમાં કુલ કેટલા સભ્યો હતા?
૪. ભીખાશેઠે ડૉક્ટરને દાનમાં શું આપ્યું?
૫. ડૉક્ટરને રહેવા માટે ભીખાશેઠે કઈ જગ્યા આપી?

પ્રશ્ન ૫: નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો. (કોઈપણ બે) [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 4.9: વાક્ય કે પંક્તિઓનો સદષ્ટાંત વિચારવિસ્તાર કરે છે.)

૧. ડૉક્ટરની નિમણૂક કાળા પાણીની સજા જેવી કેમ લાગી?
૨. ભીખાશેઠ સાદગીથી રહેતા હતા. તેનું તેઓ પોતે કયું કારણ આપે છે?
૩. ડૉક્ટરનો ભીખાશેઠ પ્રત્યેનો અભિપ્રાય વાર્તાના અંતે કેવી રીતે બદલાય છે?

---

--- Best of Luck ---

પ્રશ્ન ૧: શબ્દાર્થ અને રૂઢિપ્રયોગ

• ૧. પંકાયેલું: જાણીતું, પ્રખ્યાત. (સુરત શહેર જમણ માટે પંકાયેલું છે).
• ૨. ધીરધાર: વ્યાજે નાણાં આપવાં તે. (શેઠ ગામમાં ધીરધારનો ધંધો કરતા).
• ૩. પુણ્યપ્રકોપ: ખોટું થતું જોઈને જાગતો સાચો ક્રોધ. (ગરીબોની દશા જોઈ ડૉક્ટરનો પુણ્યપ્રકોપ જાગ્યો).
• ૪. કાળા પાણીની સજા: મુશ્કેલીરૂપ જગ્યાએ રહેવું. (ગામડાની નોકરી ડૉક્ટરને કાળા પાણીની સજા લાગી).
• ૫. હાથ બંધાઈ જવો: કંજૂસી કરવી. (ખૂબ પૈસા હોવા છતાં શેઠનો હાથ બંધાઈ ગયો હતો).

પ્રશ્ન ૨: ખરા-ખોટા અને સુધારો

• ૧. ખોટું. (ભીખાશેઠ મહાન દાનેશ્વરી હતા, કંજૂસ માત્ર દેખાતા હતા).
• ૨. ખરું.
• ૩. ખોટું. (ભીખાશેઠે ડૉક્ટરને સો-સો રૂપિયાની નોટો ગુપ્તદાનમાં આપી હતી).
• ૪. ખોટું. (શેઠાણી શેઠને કંઈક નામના કરવા કહેતાં હતાં).
• ૫. ખોટું. (ડૉક્ટરને ગામમાં કોઈ જ પ્રાથમિક સગવડ મળી નહોતી).

પ્રશ્ન ૩: કોણ બોલી શકે?

• ૧. ભીખાશેઠ
• ૨. ડૉક્ટર
• ૩. ભીખાશેઠ
• ૪. ડૉક્ટર
• ૫. ભીખાશેઠ

પ્રશ્ન ૪: એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર

• ૧. ડૉક્ટરની નિમણૂક ગંગાપુર નામના નાના પછાત ગામડામાં થઈ હતી.
• ૨. ગામમાં મેલેરિયા રોગનો પવન વાયો હતો.
• ૩. ભીખાશેઠના ઘરમાં કુલ ત્રણ સભ્યો હતા (શેઠ, શેઠાણી અને દીકરો).
• ૪. ભીખાશેઠે ડૉક્ટરને દવાઓ માટે સો-સો રૂપિયાની નોટો ગુપ્તદાનમાં આપી.
• ૫. ડૉક્ટરને રહેવા માટે ભીખાશેઠે પોતાનો મેડો ખાલી કરી આપ્યો.

પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર (કોઈ પણ બે)

• ૧. કાળા પાણીની સજા: ગંગાપુર સ્ટેશનથી સોળ કિલોમીટર દૂર હતું. ત્યાં જવા બસ કે ગાડું નહોતું, ઘોડા પર જવું પડતું. ટપાલ અઠવાડિયામાં ત્રણ જ દિવસ આવતી. આવી કોઈ જ પ્રાથમિક સુવિધા ન હોવાથી ડૉક્ટરને નિમણૂક કાળા પાણીની સજા લાગી.
• ૨. સાદગીનું કારણ: ભીખાશેઠ કહે છે કે જ્યારે આજુબાજુના ગરીબોને શરીર ઢાંકવા કપડું કે જમવાનું ન મળતું હોય, ત્યારે પોતે કઈ રીતે નવાં કપડાં પહેરી શકે કે મોજશોખ કરી શકે? એટલા માટે તેઓ જાતે કષ્ટ વેઠી, બચેલા પૈસા ગરીબોના ગુપ્તદાન માટે વાપરતા.
• ૩. અભિપ્રાય બદલાયો: શરૂઆતમાં ડૉક્ટર ભીખાશેઠને કંજૂસ માનતા હતા અને તેમના પર ચીડ ચડતી. પરંતુ જ્યારે મેલેરિયાના સમયે કોઈ મદદ નહોતું કરતું ત્યારે ભીખાશેઠે છૂપી રીતે મોટી રકમનું ગુપ્તદાન કર્યું. આ જાણીને ડૉક્ટરને પસ્તાવો થયો અને તેઓ શેઠને 'દાનેશ્વરી' તરીકે વંદન કરવા લાગ્યા.