ધોરણ ૬ ગુજરાતી કાવ્ય પાઠ 8 : રામ રાખે તેમ રહીએ - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન : પાઠ ૮ - રામ રાખે તેમ રહીએ

૧. શબ્દાર્થ અને શબ્દસમૂહ (વાક્ય પ્રયોગ સાથે)

શબ્દાર્થ અને તેના વાક્ય પ્રયોગ જોવા ક્લિક કરો

શબ્દ	અર્થ	વાક્ય પ્રયોગ
દિન	દિવસ	આપણે કોઈ દિન બગીચામાં તો કોઈ દિન જંગલમાં રહીએ છીએ.
હીર	રેશમ	ક્યારેક હીર તણા ચીર પહેરવા મળે છે.
ચીર	વસ્ત્ર	મીરાંબાઈએ ચીર નો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
ચાકર	કહેવામાં આવે તેમ ચૂપચાપ અમલ કરનાર (સેવક)	આપણે પ્રભુની ચિઠ્ઠીના ચાકર છીએ.
સરવે	બધાં	જીવનમાં સરવે સુખ-દુઃખ સહેવા પડે છે.

---

શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:

• ગિરિ (પર્વત) ને ધારણ કરનાર - ગિરિધર (વાક્ય: મીરાંબાઈ ગિરિધર નાગરને પોતાના આરાધ્ય માને છે.)

૨. વાતચીત (પ્રશ્નોત્તરી)

તમામ ૬ પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર જોવા અહીં ક્લિક કરો

1. આ પદની કઈ પંક્તિ તમને ગાવાની મજા પડી? કેમ?
   ઉત્તર: મને "આપણે ચિઠ્ઠીના ચાકર છઈએ, ઓધવજી, રામ રાખે તેમ રહીએ" પંક્તિ ગાવાની મજા પડી, કારણ કે તેમાં જીવનનું એક મોટું સત્ય સરળતાથી કહેવાયું છે.
2. તમને ગમતું પદ કયું છે?
   ઉત્તર: મને નરસિંહ મહેતાનું પદ "વૈષ્ણવજન તો તેને રે કહીએ..." ખૂબ ગમે છે. (વિદ્યાર્થીઓ પોતાના ગમતા પદ વિશે કહી શકે)
3. તમને પદ સાંભળવાં ગમે? શા માટે?
   ઉત્તર: હા, મને પદ સાંભળવા ગમે છે, કારણ કે પદોમાં સંગીતની મધુરતા હોય છે અને તે આપણા મનને શાંતિ તથા ઈશ્વરની ભક્તિનો અનુભવ કરાવે છે.
4. પદ અને પ્રાર્થનામાં ફરક છે? કેવો?
   ઉત્તર: હા, પ્રાર્થના એ ઈશ્વર પાસે કંઈક માંગવાની કે આભાર માનવાની વિનંતી છે. જ્યારે પદ એ ભક્તિરસથી ભરેલી ગેય કવિતા (ભજન) છે, જેમાં ભક્ત ઈશ્વર પ્રત્યેનો પ્રેમ કે સમર્પણ ગાઈને વ્યક્ત કરે છે.
5. તમે કોઈ ભજનિક વિશે જાણો છો? કયા?
   ઉત્તર: હા, હું હેમંત ચૌહાણ, પ્રફુલ દવે, અને નારાયણ સ્વામી જેવા જાણીતા ભજનિકો વિશે જાણું છું.
6. તડકી-છાંયડીનો અર્થ શો થાય છે?
   ઉત્તર: 'તડકી-છાંયડી' નો અર્થ જીવનમાં આવતા સુખ અને દુઃખ એવો થાય છે. તડકી એટલે દુઃખ અને છાંયડી એટલે સુખ.

૩. પ્રશ્નોના જવાબ આપેલા વિકલ્પોમાંથી શોધીને લખો

સાચા વિકલ્પોના જવાબો જુઓ

1. મીરાંબાઈ રામ રાખે તેમ રહીએ એમ કહે છે કારણ કે...
   ✔ રામ જ ભાગ્યનો નિર્ણય કરનાર હોવાથી તેમની ઇચ્છા મુજબ જ જીવન ચાલે છે.
2. આપણે ચિઠ્ઠીના ચાકર છઈએ એટલે...
   ✔ જે રીતે ચાકરે શેઠની આજ્ઞા પાળવાની હોય તેમ આપણે ભગવાનની આજ્ઞામાં રહેવાનું હોય છે.
3. કોઈ દિન રહેવાને બાગબગીચા એટલે...
   ✔ ખૂબ જ વૈભવ ભોગવવા મળે.

૪. લીટી કરેલા પદના સ્થાને કૌંસમાંથી તેના જેવા અર્થવાળો શબ્દ પ્રયોજી વાક્ય ફરીથી લખો

સાચા વાક્યો જુઓ

1. કેટલાક માણસોને હીરનાં ચીર પહેરવા મળે છે. (ખાદીનાં, રેશમનાં, સૂતરનાં)
   → કેટલાક માણસોને રેશમનાં ચીર પહેરવા મળે છે.
2. કેટલાક લોકોને ભોજનમાં શીરો ને પૂરી જ ગમે છે. (મિષ્ટાન્ન, રોટલી, ભાત)
   → કેટલાક લોકોને ભોજનમાં મિષ્ટાન્ન ગમે છે.
3. કેટલાક પોતાના મહેલમાં રહેતા હોય છે. (માળિયામાં, પ્રાસાદમાં, ઝૂંપડીમાં)
   → કેટલાક પોતાના પ્રાસાદમાં રહેતા હોય છે.
4. તકિયાને અઢેલીને બેસવાની મજા પડે. (બેસાડીને, પાથરીને, ટેકો લઈને)
   → તકિયાને ટેકો લઈને બેસવાની મજા પડે.

૫. 'અ' અને 'બ'માંથી સાથે બોલાતા શબ્દોની જોડી બનાવીને લખો

સાચી જોડીઓ જુઓ

• રોટલી - શાક (રોટલી-શાક)
• દાળ - ભાત (દાળ-ભાત)
• રાત - દિવસ (રાત-દિવસ)
• ચડતી - પડતી (ચડતી-પડતી)
• દાણા - પાણી (દાણા-પાણી)
• અન્ન - જળ (અન્ન-જળ)
• આડોશ - પાડોશ (આડોશ-પાડોશ)

૬. 'વા' પ્રત્યય લગાડીને ક્રિયાવાચક શબ્દો બદલો

બદલાયેલા શબ્દો જુઓ

• લખવું - લખવા
• સૂવું - સૂવા
• ઓઢવું - ઓઢવા
• જવું - જવા
• બોલવું - બોલવા
• દોડવું - દોડવા
• જોવું - જોવા
• ગાવું - ગાવા
• તરવું - તરવા

૭. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દોના અર્થ લખો અને વાક્યપ્રયોગ કરો

શબ્દોના અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ જુઓ

1. સજ્જન (સારો માણસ) - દુર્જન (ખરાબ માણસ)
   વાક્ય: સજ્જન માણસ હંમેશા બીજાની મદદ કરે છે. દુર્જનથી હંમેશા દૂર રહેવું જોઈએ.


2. સ્વપ્ન (સારું સપનું) - દુ:સ્વપ્ન (ખરાબ સપનું)
   વાક્ય: રાત્રે મેં પરીનું એક સુંદર સ્વપ્ન જોયું. ગઈ રાત્રે ભૂતનું દુ:સ્વપ્ન આવતા હું ડરી ગયો.


3. સુકાળ (સારો સમય, પુષ્કળ પાક) - દુકાળ (ખરાબ સમય, વરસાદ ન પડવો)
   વાક્ય: સારો વરસાદ પડવાથી ખેતરમાં સુકાળ આવ્યો છે. વરસાદ ન પડવાથી ગામમાં દુકાળ પડ્યો.


4. સદ્ગુણ (સારા ગુણ) - દુર્ગુણ (ખરાબ ગુણ)
   વાક્ય: સત્ય બોલવું એ સદ્ગુણ છે. ચોરી કરવી એ એક દુર્ગુણ છે.


5. સબળ (બળવાન) - દુર્બળ (નબળું)
   વાક્ય: વ્યાયામ કરવાથી શરીર સબળ બને છે. બીમારી પછી તે ખૂબ દુર્બળ થઈ ગયો.

૮. શબ્દો અને શબ્દસમૂહનો ઉપયોગ કરી પંક્તિઓ બનાવો

નવી પંક્તિઓ જુઓ

• કોટ ને પાટલૂન - ધોતી:
  કોઈ દિન પહેરવા કોટ ને પાટલૂન, તો કોઈ દિન ધોતી પહેરીએ.
• ફૂલોની સેજ – કાંટા:
  કોઈ દિન સૂવાને ફૂલોની સેજ, તો કોઈ દિન કાંટા પર સૂઈએ.
• સ્વેટર ને ટોપી - કામળી:
  કોઈ દિન પહેરવા સ્વેટર ને ટોપી, તો કોઈ દિન કામળી ઓઢીએ.
• ચમચમતી મોજડી – સ્લિપર:
  કોઈ દિન પહેરવા ચમચમતી મોજડી, તો કોઈ દિન સ્લિપરમાં ફરીએ.

૯. અહીં આપેલી વિગત જવાબરૂપે આવતી હોય તેવા બે બે પ્રશ્નો લખો

પ્રશ્નોની રચના જુઓ

1. “રામ રાખે તેમ રહીએ' ભજન મીરાંબાઈ ઓધવજીને કહેતાં હોય તેમ લખવામાં આવ્યું છે.
   પ્રશ્ન ૧: "રામ રાખે તેમ રહીએ" ભજન કોણે લખ્યું છે?
   પ્રશ્ન ૨: મીરાંબાઈ આ ભજન કોને ઉદ્દેશીને કહી રહ્યા છે?


2. મીના પોતાના ઘરની નજીકના બાગમાં અચૂક જાય છે.
   પ્રશ્ન ૧: મીના અચૂક ક્યાં જાય છે?
   પ્રશ્ન ૨: બાગ કોના ઘરની નજીક છે?


3. દીનાને આજે ઉપવાસ હોવાથી ભૂખી રહેવાની છે.
   પ્રશ્ન ૧: દીના આજે કેમ ભૂખી રહેવાની છે?
   પ્રશ્ન ૨: આજે કોને ઉપવાસ છે?


4. કૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વત ઊંચક્યો હોવાથી તેમને ગિરિધર કહેવાય છે.
   પ્રશ્ન ૧: કૃષ્ણને ગિરિધર કેમ કહેવાય છે?
   પ્રશ્ન ૨: કૃષ્ણે કયો પર્વત ઊંચક્યો હતો?

૧૦. મીરા જે દિનચર્યાને એકસરખી ગણે છે તેમાં સામાન્ય રીતે કયો તફાવત હોય છે?

તફાવતના જવાબો જુઓ

• રહેવા માટે: (1) બાગબગીચા - સગવડો હોય. (2) જંગલ - ડર (પ્રાણીઓનો) હોય અને અગવડો હોય.
• ભોજન માટે: (1) શીરો ને પૂરી - મનપસંદ અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન મળે. (2) ભૂખ્યાં રહેવું - અનાજ ન મળે અને તકલીફ વેઠવી પડે.
• પહેરવા માટે: (1) હીર તણાં ચીર - કીમતી અને સુંદર કપડાં પહેરવા મળે. (2) સાદાં કપડાં - સામાન્ય અને સાદા વસ્ત્રો પહેરવા પડે.
• સૂવા માટે: (1) ગાદી ને તકિયા - આરામદાયક અને પોચી પથારી મળે. (2) ભોંય પર - જમીન પર કઠણ પથારીએ સૂવું પડે.

૧૧. ફકરો વાંચી પ્રશ્નોના જવાબ તમારી ભાષામાં લખો

તમામ ૫ પ્રશ્નોના જવાબ જોવા અહીં ક્લિક કરો

1. મીરાંબાઈનો જન્મ જે ગામમાં થયો તેનાથી નજીક આવેલા શહેરનું નામ શું છે?
   ઉત્તર: જોધપુર.
2. મીરાંબાઈ બહુભાષીય કવયિત્રી હતાં એમ કઈ રીતે કહી શકાય?
   ઉત્તર: કારણ કે તેમની રચનાઓ વ્રજભાષા, મારવાડી ભાષા તેમજ ગુજરાતી એમ અલગ-અલગ ભાષાઓમાં પ્રાપ્ત થાય છે, તેથી તે બહુભાષીય હતા.
3. મીરાંબાઈનાં લગ્ન રાજવી પરિવારમાં થયાં હતાં તેમ કહી શકાય? કઈ રીતે?
   ઉત્તર: હા, કારણ કે તેમનાં લગ્ન મેવાડના મહારાણા ભોજરાજ સાથે થયાં હતાં, જેઓ પોતે એક રાજવી (રાજા) હતા.
4. ફકરામાં ‘ઝેર આપવાનો પ્રયત્ન થયો હતો' તેમ લખ્યું છે. આમ લખવાનું કારણ શું હશે?
   ઉત્તર: મીરાંબાઈને તેમની ભક્તિ છોડાવવા માટે અથવા તેમને મારી નાખવાના ઇરાદે કોઈએ તેમને ઝેર પીવડાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હશે, છતાં તેઓ બચી ગયા અને અમર ભજન રચાયું.
5. મીરાંબાઈનો જન્મ આશરે કેટલામી સદી પહેલાં થયો હતો?
   ઉત્તર: ફકરામાં લખ્યું છે કે 'લગભગ 500 વર્ષ પૂર્વે' એટલે કે મીરાંબાઈનો જન્મ આશરે પાંચ (૫) સદી પહેલાં થયો હતો.

૧૨. ચડતીપડતી અથવા સુખદુઃખ આવ્યા કરે છે તે કહેવા મીરાંબાઈએ આપેલાં ઉદાહરણો તમારી ભાષામાં લખો

ઉદાહરણોની સમજૂતી જુઓ

માનવ જીવનમાં સુખ અને દુઃખની ચક્રાકાર ગતિ ચાલ્યા જ કરે છે. મીરાંબાઈ આ સમજાવવા ઉદાહરણ આપે છે કે, જ્યારે જીવનમાં ચડતી (સુખ) આવે ત્યારે રહેવા માટે ભવ્ય બાગબગીચા (મહેલો), ખાવા માટે શીરો-પૂરી, પહેરવા માટે હીરના ચીર (કીમતી કપડાં) અને સૂવા માટે ગાદી-તકિયા મળે છે.

પરંતુ જ્યારે જીવનમાં પડતી (દુઃખ) આવે ત્યારે રહેવા માટે જંગલમાં જવું પડે છે, ક્યારેક ભૂખ્યા રહેવાનો વારો આવે છે, પહેરવા માટે સાદા વસ્ત્રો જ મળે છે અને જમીન (ભોંય) પર સૂવું પડે છે. આમ, મીરાંબાઈ આ ઉદાહરણો દ્વારા કહે છે કે બંને પરિસ્થિતિઓમાં ઈશ્વરને આધીન રહી સમભાવે જીવવું જોઈએ.

એકમ કસોટી : પાઠ ૮ - રામ રાખે તેમ રહીએ (કુલ ગુણ: ૨૫)

અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs) આધારિત સ્વ-મૂલ્યાંકન કસોટી

LO: G6.6.9 શબ્દસમૂહ / અર્થ / વિરોધી શબ્દ

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૧: નીચે આપેલા શબ્દો/શબ્દસમૂહના અર્થ લખો.

1. શબ્દસમૂહ: ગિરિ (પર્વત) ને ધારણ કરનાર
2. શબ્દાર્થ: ચાકર
3. શબ્દાર્થ: હીરનાં ચીર
4. વિરોધી શબ્દ: સજ્જન X _______
5. વિરોધી શબ્દ: સુકાળ X _______

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. ગિરિધર | ૨. સેવક / અમલ કરનાર | ૩. રેશમી વસ્ત્રો | ૪. દુર્જન | ૫. દુકાળ

LO: G6.2.1 પદમાંથી વિગતો શોધે છે

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૨: એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

1. મીરાંબાઈ કોને ઉદ્દેશીને આ પદ ગાય છે?
2. આપણે કોના ચાકર છીએ?
3. સારા સમયમાં ભોજનમાં શું મળે છે?
4. મીરાંબાઈ શ્રીકૃષ્ણને કયા નામે બોલાવે છે?
5. ખરાબ સમયમાં ક્યાં સૂવાનો વારો આવે છે?

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. ઓધવજી (ઉદ્ધવજી) ને. | ૨. ઈશ્વરની ચિઠ્ઠીના ચાકર. | ૩. શીરો ને પૂરી. | ૪. ગિરિધર નાગર. | ૫. ભોંય (જમીન) પર.

LO: G6.3.2 સંબંધો સમજે છે (જોડી અને પ્રત્યય)

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૩: માંગ્યા મુજબ ઉત્તર લખો.

સાથે બોલાતા શબ્દોની જોડી લખો:

1. અન્ન - _______
2. આડોશ - _______

'વા' પ્રત્યય લગાડી શબ્દ બદલો:

3. દોડવું - _______
4. ઓઢવું - _______
5. જોવું - _______

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. જળ (અન્ન-જળ) | ૨. પાડોશ (આડોશ-પાડોશ) | ૩. દોડવા | ૪. ઓઢવા | ૫. જોવા

LO: G6.3.1 ફકરા પરથી પ્રશ્નો (મીરાંબાઈ)

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૪: ફકરા પરથી પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો.

1. મીરાંબાઈનો જન્મ કયા ગામે થયો હતો?
2. મીરાંબાઈએ કોને પોતાના પતિ તરીકે સ્વીકાર્યા હતા?
3. મીરાંબાઈનાં લગ્ન કયા રાજા સાથે થયા હતા?
4. રાજાએ મીરાંબાઈને રાજમહેલમાં શું બનાવી આપ્યું હતું?
5. મીરાંબાઈને શું આપીને મારી નાખવાનો પ્રયત્ન થયો હતો?

જવાબ જોવા અહી ક્લિક કરો

૧. કુડકી ગામે. | ૨. શ્રીકૃષ્ણને. | ૩. મહારાણા ભોજરાજ સાથે. | ૪. કૃષ્ણમંદિર. | ૫. ઝેર આપીને.

LO: G6.4.4 અને G6.7.4 વિચારણાની રજૂઆત (ભાવ)

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર લખો.

આ પદમાં મીરાંબાઈએ ઈશ્વર પ્રત્યે કેવો સમર્પણભાવ વ્યક્ત કર્યો છે? સુખ-દુઃખ માટે કયા ઉદાહરણ આપ્યા છે?

મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શિકા જોવા અહી ક્લિક કરો

જવાબના ૫ મુખ્ય મુદ્દાઓ (દરેક મુદ્દાનો ૧ ગુણ):

1. મીરાંબાઈ કહે છે કે આપણે ઈશ્વરની ચિઠ્ઠીના ચાકર છીએ, તેથી પ્રભુ (રામ) જે પરિસ્થિતિમાં રાખે તેમ આનંદથી રહેવું જોઈએ.
2. સુખમાં રહેવા માટે બાગ-બગીચા મળે તો દુઃખમાં જંગલમાં પણ રહેવું પડે.
3. સુખમાં જમવા માટે શીરો-પૂરી મળે તો ક્યારેક દુઃખમાં ભૂખ્યા પણ રહેવું પડે.
4. સુખમાં પહેરવા હીરના ચીર અને સૂવા ગાદી-તકિયા મળે તો દુઃખમાં સાદા કપડાં અને ભોંય પર સૂવું પડે.
5. જીવનમાં આવતા આ તમામ સુખ અને દુઃખ આપણે પ્રભુ ગિરિધર નાગરને સમર્પિત કરીને સમાન ભાવે સહન કરવા જોઈએ.