ધોરણ ૬ ગુજરાતી પાઠ ૧: પર્વત તારા - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

ભાગ ૨: સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (પર્વત તારા)

૧. શબ્દાર્થ અને વાક્ય પ્રયોગ [cite: 8]

શબ્દ	અર્થ	વાક્ય પ્રયોગ
ખંભા	ખભા	ખેડૂતે પોતાના ખંભા પર હળ ઊંચક્યું.
સરવર	કુદરતી સરોવર, તળાવ	ચોમાસામાં ગામનું સરવર છલકાઈ ગયું.
વિશાળું	વિશાળ, ઘણું મોટું	આપણો ભારત દેશ ઘણો વિશાળું છે.
રળિયાત	સુંદર	નદી કિનારાનું પ્રાકૃતિક દ્રશ્ય ખૂબ રળિયાત લાગે છે.
તરણું	તણખલું	કીડી એક નાનકડું તરણું લઈને જતી હતી.
નાદ	મધુર લાગતો મોટો અવાજ	મંદિરમાં સવારે શંખનો નાદ સંભળાયો.
સોગાદ	ભેટ	પિતાજીએ મને જન્મદિવસે સુંદર સોગાદ આપી.
આગિયા	અંધકારમાં ટમટમતું જીવડું	અંધારી રાત્રે જંગલમાં આગિયા ચમકી રહ્યા હતા.
ત્રાડ	ગર્જના	શિકારને જોઈને સિંહે ભયંકર ત્રાડ પાડી.
હંકારે	હાંકે, ચલાવે	નાવિક દરિયામાં પોતાની હોડી હંકારે છે.
સૂર	સ્વર, અવાજ	વસંત ઋતુમાં કોયલનો મધુર સૂર કાને પડે છે.

શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ અને વાક્ય પ્રયોગ [cite: 8]

રાત્રિના અંધકારમાં ટમટમતું જીવડું

જવાબ: આગિયા
વાક્ય: ચોમાસાની રાત્રે ખેતરમાં આગિયા જોવા મળે છે.

૨. વાતચીત (પ્રશ્નોના ઉત્તર) [cite: 8]

૧. આપણે પ્રાર્થના કેમ કરીએ છીએ?

જવાબ: ઈશ્વરે આપણને સુંદર જીવન અને અદ્ભુત પ્રકૃતિની ભેટ આપી છે, તેનો આભાર માનવા અને મનની શાંતિ મેળવવા માટે આપણે પ્રાર્થના કરીએ છીએ.

૨. તમને કયાં-કયાં કુદરતી સ્થળોએ જવું ગમે છે? કેમ?

જવાબ: મને નદીકિનારે, પર્વત પર અને જંગલોમાં જવું ગમે છે. કારણ કે ત્યાં પ્રકૃતિની સુંદરતા જોવા મળે છે, શુદ્ધ હવા મળે છે અને મનને ખૂબ જ શાંતિનો અનુભવ થાય છે.

૩. મેઘધનુષ્ય વિશે તમે શું જાણો છો?

જવાબ: મેઘધનુષ્ય સામાન્ય રીતે ચોમાસામાં વરસાદ પડ્યા પછી આકાશમાં જોવા મળે છે. તેમાં જાનીવાલીપીનારા (જાંબલી, નીલો, વાદળી, લીલો, પીળો, નારંગી, રાતો) એમ સાત સુંદર રંગો હોય છે. તે અર્ધગોળાકાર આકાર ધરાવે છે.

૪. નદી, સરોવર, દરિયો, પર્વત વગેરે કેવી રીતે બન્યા હશે?

જવાબ: આ બધું જ કુદરતી રીતે બન્યું છે. પૃથ્વીની ભૌગોલિક રચના અને ઈશ્વરની અદ્રશ્ય શક્તિ દ્વારા નદી, સરોવર, દરિયો અને પર્વત વગેરેનું નિર્માણ થયું હશે.

૫. આપણે ઈશ્વરને 'તું' કહીને કેમ સંબોધી શકીએ છીએ?

જવાબ: ઈશ્વર આપણા માતા-પિતા અને પરમ મિત્ર સમાન છે. જેની સાથે આપણો અત્યંત નજીકનો અને આત્મીયતાનો સંબંધ હોય તેને આપણે 'તું' કહી શકીએ છીએ, તેથી ઈશ્વરને આપણે પ્રેમથી 'તું' કહીએ છીએ.

૩. ઉદાહરણ મુજબ જોડો અને વાક્ય બનાવો [cite: 8]

શબ્દ	જોડકું (યોગ્ય ક્રમ)	વાક્ય પ્રયોગ
દરિયો	વિશાળ - ખારાશ	વિશાળ દરિયાની ખારાશની મદદથી આપણે ખૂબ મીઠું પકવીએ છીએ.
સૂર્ય	આકાશ - ગરમી	આકાશમાં તપતો સૂર્ય આપણને પ્રકાશ અને ગરમી આપે છે.
મેઘધનુષ્ય	રંગ - વરસાદ	વરસાદ પડ્યા પછી આકાશમાં સુંદર રંગોવાળું મેઘધનુષ્ય રચાય છે.
સિંહ	ત્રાડ - કેશવાળી	ભરાવદાર કેશવાળી ધરાવતો સિંહ જંગલમાં ડરામણી ત્રાડ પાડે છે.
નદી	કાંઠો - પ્રવાહ	નદીના બે કાંઠા વચ્ચે પાણીનો ધસમસતો પ્રવાહ વહી રહ્યો છે.

૪. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દરચના કરો [cite: 8]

• તારે તે - તારણહાર
• સર્જન કરે તે - સર્જનહાર
• પાલન કરે તે - પાલનહાર
• રક્ષણ કરે તે - રક્ષણહાર
• દેખે/જુએ તે - દેખણહાર
• ખેડે તે - ખેડણહાર

૫. નજીકનો અર્થ શોધી નિશાની (✔) કરો [cite: 8]

૧. ફૂલફૂલની રંગસુગંધે તારી છે સોગાદ...

✔ (બ) ફૂલોની સુવાસ અને રંગ એ કુદરતી ભેટ છે.

૨. તું તરણાંનો તારણહારો, ઝરણાંનો તું નાદ

✔ (ક) તણખલાંને તારનાર અને ઝરણાંના અવાજમાં ઈશ્વર તું જ છે.

૩. એમાં મારી હોડીને આ કોણ હંકારે?

✔ (અ) મારી જીવનનૈયાને કોણ ચલાવતું હશે?

૬. ખોટા વિકલ્પો છેકી સાચું વાક્ય બનાવો [cite: 8]

• ૧. લોકો જુદાં જુદાં કામ કરીને આજીવિકા મેળવે / વસાવે / કરે છે.
• ૨. ગુજરાતમાં દિવસે દિવસે ઉદ્યોગોનો વિકાસ પામ્યો / થયો / ફેલાયો.
• ૩. ભગવાને સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું / થયું / પામ્યું.
• ૪. પરીક્ષા નજીક આવતાં તેણે તૈયારી આરંભી / પૂરી કરી / શરૂઆત કરી.

૭. કૌંસમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો [cite: 8]

૧. નુકસાન (સા, શા)	૨. સમસ્યા (શ્યા, સ્યા)
૩. સીવણ (શી, સી)	૪. શિકાર (શિ, સિ)
૫. સરોવર (શ, સ)	૬. શાબાશી (સા, શા)
૭. શાબાશ (શે, શા) (નોંધ: વિકલ્પ આધારે)	૮. વિશેષ (પે, શે)

૮. નીચેની પંક્તિ સમજાવો [cite: 8]

"રાડ, ત્રાડ ને લાડની સાથે મોરપીંછનો સૂર,
સંતાકૂકડી રમતો રમતો રહે નજીક ને દૂર."

સમજૂતી: કવિ ઈશ્વરની લીલાનું વર્ણન કરતા કહે છે કે, હે ઈશ્વર! તું ક્યારેક રાડ (મોટા અવાજ) રૂપે, ક્યારેક સિંહની ત્રાડ (ગર્જના) રૂપે, તો ક્યારેક માતાના લાડ રૂપે અને ક્યારેક મોરના મધુર ટહુકા (સૂર) રૂપે અમારી સાથે સંતાકૂકડીની રમત રમે છે. આ રીતે તું ક્યારેક અમારી સાવ નજીક હોવાનો અનુભવ કરાવે છે, તો ક્યારેક તું અમારાથી ઘણો દૂર હોય તેવું લાગે છે.

૯. આપેલા શબ્દોને લાગુ પડતા શબ્દો ઉદાહરણ મુજબ લખો [cite: 8]

• વૃક્ષ: ડાળી, પાંદડાં, થડ, મૂળ, છાંયડો, ફળ, ફૂલ, માળો.
• પર્વત: શિખર, પથ્થર, ખીણ, કોતર, ઝરણું, ખડક.
• આકાશ: વાદળ, સૂર્ય, ચંદ્ર, તારા, મેઘધનુષ્ય, પક્ષી, પવન.
• નદી: પાણી, કાંઠો, પ્રવાહ, હોડી, માછલી, પૂર, રેતી.

૧૦. પ્રશ્નોના જવાબ લખો [cite: 8]

૧. કવિ પ્રકૃતિમાં કોનાં દર્શન કરે છે?

જવાબ: કવિ પ્રકૃતિના દરેક અંશમાં ઈશ્વર (ભગવાન) ના દર્શન કરે છે.

૨. કવિ કોને ભગવાનની આંખ ગણે છે?

જવાબ: કવિ 'સરોવર' ને ભગવાનની આંખ ગણે છે.

૩. ‘વિશાળ દિલ' હોવું એટલે શું?

જવાબ: 'વિશાળ દિલ' હોવું એટલે ઉદાર હોવું, બધા પ્રત્યે પ્રેમ અને દયાની ભાવના રાખવી. કવિએ દરિયાને ઈશ્વરનું વિશાળ દિલ કહ્યો છે.

૪. મેઘધનુષ્ય અને મોરપીંછમાં શી સમાનતા હોય છે?

જવાબ: મેઘધનુષ્ય અને મોરપીંછ બંને અનેક સુંદર રંગોથી ભરેલાં હોય છે. બંને પ્રકૃતિની સુંદરતા વધારે છે અને જોનારના મનને આનંદ આપે છે.

૫. સૂર્ય અને ચંદ્ર એકબીજા સાથે સંતાકૂકડી રમતાં હોય એવું કેમ લાગે છે?

જવાબ: જ્યારે દિવસ થાય છે ત્યારે સૂર્ય આકાશમાં આવે છે અને ચંદ્ર સંતાઈ જાય છે. જ્યારે રાત પડે છે ત્યારે સૂર્ય સંતાઈ જાય છે અને આકાશમાં ચંદ્ર આવી જાય છે. આ રોજિંદી પ્રક્રિયાને કારણે એવું લાગે છે કે તેઓ સંતાકૂકડી રમી રહ્યા છે.

૧૧. તો શું થાય? વિચારો અને લખો [cite: 8]

૧. જો નદી આપણને પાણી આપવાની ના કહી દે તો...

જવાબ: જો નદી પાણી આપવાની ના પાડી દે, તો ખેતી માટે અને પીવા માટે પાણી ન મળે. પાણી વિના પશુ-પક્ષીઓ અને મનુષ્યો તડપીને મરી જાય અને સૃષ્ટિનો નાશ થઈ જાય. જળ એ જ જીવન છે.

૨. જો વૃક્ષો જ ન હોય તો…

જવાબ: જો વૃક્ષો ન હોય તો આપણને શ્વાસ લેવા માટે શુદ્ધ ઑક્સિજન ન મળે. વરસાદ ન આવે, ચારેબાજુ ગરમીનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય અને પૃથ્વી રણ પ્રદેશમાં ફેરવાઈ જાય.

૩. જો સૂર્ય સાવ ઠંડો થઈ જાય તો...

જવાબ: જો સૂર્ય ઠંડો થઈ જાય તો પૃથ્વી પર કાયમી અંધકાર છવાઈ જાય. સૂર્યની ગરમી ન મળતાં આખી પૃથ્વી પર બરફ જામી જાય અને કોઈપણ સજીવ જીવંત રહી શકે નહીં.

૪. જો બધાં જીવજંતુઓ આપણી પૃથ્વી પરથી ગાયબ થઈ જાય તો..

જવાબ: જીવજંતુઓ ગાયબ થઈ જાય તો પ્રકૃતિનું સંતુલન બગડી જાય. પરાગનયનની પ્રક્રિયા અટકી પડતાં પાક ન થાય અને જીવજંતુઓને ખાઈને જીવતા પક્ષીઓને ખોરાક ન મળે, જેનાથી આખી આહારશૃંખલા ખોરવાઈ જાય.

એકમ કસોટી : પર્વત તારા (કુલ ગુણ: ૨૫)

અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ (LOs) આધારિત સ્વ-મૂલ્યાંકન કસોટી [cite: 9]

LO: G6.3.1 વિગતો શોધે છે. [cite: 9]

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

1. કવિ પ્રકૃતિના કયા કયા તત્ત્વોમાં ઈશ્વરના દર્શન કરે છે? (કોઈ પણ ત્રણ નામ લખો)
2. કવિએ 'વિશાળ દિલ' કોને કહ્યું છે?
3. આગિયા ક્યારે જોવા મળે છે?
4. ઈશ્વર આપણી સાથે સંતાકૂકડી કેવી રીતે રમે છે?
5. કાવ્યમાં 'જીવન રૂપી હોડી' હાંકવાની વાત કોને કરવામાં આવી છે?

જવાબ જોવા માટે અહી ક્લિક કરો (શિક્ષકો માટે)

1. પર્વત, સરોવર, દરિયો, વૃક્ષો, પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ વગેરેમાં.
2. કવિએ દરિયાને 'વિશાળ દિલ' કહ્યો છે.
3. આગિયા રાત્રિના અંધકારમાં ટમટમતા જોવા મળે છે.
4. રાડ, ત્રાડ, લાડ અને મોરપીંછના સૂર રૂપે ઈશ્વર સંતાકૂકડી રમે છે.
5. ઈશ્વર (ભગવાન) ને.

LO: G6.6.1 અને G6.6.9 શબ્દભંડોળ / શબ્દસમૂહ [cite: 9]

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૨: (અ) શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ આપો (૨ ગુણ)

• ૧. સામાન્ય રીતે મધુર લાગતો મોટો અવાજ - ________
• ૨. રાત્રિના અંધકારમાં ટમટમતું જીવડું - ________

(બ) સમાનાર્થી શબ્દ લખો (૩ ગુણ)

• ૧. આંખ = ________
• ૨. સોગાદ = ________
• ૩. નાદ = ________

જવાબ જોવા માટે અહી ક્લિક કરો

(અ) શબ્દસમૂહ: ૧. નાદ ૨. આગિયા

(બ) સમાનાર્થી: ૧. નયન/નેત્ર ૨. ભેટ ૩. અવાજ/સૂર

LO: G6.5.9 સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ / વ્યાકરણ સજ્જતા [cite: 9]

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૩: કૌંસમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો (સ/શ નો ભેદ).

• ૧. સમ____ (શ્યા, સ્યા)
• ૨. ____વણ (શી, સી)
• ૩. નુક____ન (સા, શા)
• ૪. ____કાર (શિ, સિ)
• ૫. વિ____ષ (પે, શે)

જવાબ જોવા માટે અહી ક્લિક કરો

૧. સ્યા (સમસ્યા) | ૨. સી (સીવણ) | ૩. સા (નુકસાન) | ૪. શિ (શિકાર) | ૫. શે (વિશેષ)

LO: G6.7.4 સામગ્રીમાં રહેલા ભાવ ઓળખે/સમજાવે [cite: 9]

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૪: નીચેની કાવ્યપંક્તિનો ભાવાર્થ (સમજૂતી) સ્પષ્ટ કરો.

"અજવાળાના કાંઠા વચ્ચે અંધારાની નદી વહે,
એમાં મારી હોડીને આ કોણ હંકારે? તું જ કહે."

જવાબ જોવા માટે અહી ક્લિક કરો

સમજૂતી: કવિ અહીં જીવનનું સત્ય સમજાવે છે. અજવાળું એટલે 'સુખ' અને અંધારું એટલે 'દુઃખ'. કવિ કહે છે કે, મારા જીવનમાં સુખના બે કાંઠા વચ્ચે દુઃખની નદી વહી રહી છે. આ વિકટ પરિસ્થિતિમાં મારી જીવન રૂપી હોડીને કોણ પાર કરાવશે? હે ઈશ્વર, એ તું જ કહે. અર્થાત્, સુખ-દુઃખમાં ઈશ્વર જ આપણો સાચો માર્ગદર્શક અને તારણહાર છે.

LO: G6.3.7 આગાહી કરે અને સર્જનાત્મક ચિંતન કરે [cite: 9]

ગુણ: ૦૫

પ્રશ્ન ૫: કલ્પના કરો અને તમારા શબ્દોમાં ઉત્તર લખો (કોઈ પણ એક).

• ૧. જો અચાનક પૃથ્વી પરથી બધા જ વૃક્ષો કપાઈ જાય તો શું થાય?
• અથવા
• ૨. જો નદીઓનું બધું જ પાણી સુકાઈ જાય તો કઈ કઈ મુશ્કેલીઓ પડે?

મૂલ્યાંકન માર્ગદર્શિકા (શિક્ષકો માટે) અહી ક્લિક કરો

નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓની મૌલિક અને સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિ ચકાસવા માટે છે. જો વિદ્યાર્થી નીચે મુજબના મુદ્દાઓને આવરી લે તો તેને પૂરા ગુણ આપી શકાય:

• વૃક્ષો ન હોય તો: શ્વાસ લેવા માટે ઓક્સિજનની કમી, વરસાદ ન પડવો, વૈશ્વિક તાપમાન (Global Warming) વધવું, પશુ-પક્ષીઓના રહેઠાણ છીનવાઈ જવા.
• નદી સુકાઈ જાય તો: પીવાના પાણીની ભયંકર અછત, ખેતી સંપૂર્ણ નાશ પામે, અનાજ ન પાકે, જળચર પ્રાણીઓ મરી જાય, ઔદ્યોગિક વિકાસ અટકી પડે.