ધોરણ ૭ ગુજરાતી પાઠ ૧૦: ગુજરાતનાં ગરવાં લોકગાયિકા (દિવાળીબેન ભીલ) - સ્માર્ટ ક્લાસ આયોજન

પાઠ ૧૦: ગુજરાતનાં ગરવાં લોકગાયિકા

ધોરણ ૭ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | લેખક: પન્ના ત્રિવેદી

🎯 અધ્યયન પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિઓ: કથન-ચર્ચા પદ્ધતિ, આદર્શ વાચન, જીવનચરિત્ર દર્શન પ્રયુક્તિ, લોકગીતોનું ગાન અને માઇક્રો-ટીચિંગ દ્વારા મૂલ્યાંકન.

પન્ના ત્રિવેદીનું જન્મસ્થળ સિદ્ધપુર છે. તેઓ વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં અધ્યાપક તરીકે કાર્યરત છે. તેઓ વાર્તાકાર હોવાની સાથે કવયિત્રી, વિવેચક અને અનુવાદક – સંપાદક પણ છે. ‘મોઝાર’ તેમનો કાવ્યસંગ્રહ છે. ‘એકાંતની ચીસ’ અને ‘રંગ વિનાનો રંગ” એમના વાર્તાસંગ્રહ છે. તેમનાં પુસ્તકો ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ તેમજ સાહિત્ય અકાદમી દિલ્હી દ્વારા પુરસ્કૃત થયાં છે.

આ ચરિત્ર - નિબંધમાં ગુજરાત રાજ્યનાં કોકિલકંઠી નૈસર્ગિક ગાયિકા પદ્મશ્રી દિવાળીબેનનો વિગતે પરિચય આપવામાં આવ્યો છે. અસંખ્ય ગુજરાતી લોકગીત ગાઈને ગુજરાતના શ્રોતાઓને મુગ્ધ કરનારાં આ મહાન ગાયિકાની સાદગી, સરળતા અને નિખાલસતાનાં દર્શન આ નિબંધ વાંચતી વખતે અચૂકપણે થશે.

સમજૂતી: આ ચરિત્ર-નિબંધ પન્ના ત્રિવેદીએ લખ્યો છે, જેઓ સિદ્ધપુરના વતની છે. તેમણે ગુજરાતનાં પ્રખ્યાત અને કુદરતી બક્ષિસ પામેલાં (નૈસર્ગિક) લોકગાયિકા 'દિવાળીબેન ભીલ' ના જીવનસંઘર્ષ અને સિદ્ધિઓ વિશે આ પાઠમાં વાત કરી છે. દિવાળીબેને અસંખ્ય લોકગીતો ગાઈને લોકોના દિલ જીત્યા હતા. તેમની સાદગી અને નિખાલસતા પ્રેરણારૂપ છે.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• લેખિકા પન્ના ત્રિવેદીનું જન્મસ્થળ કયું છે? જવાબ: સિદ્ધપુર.
• તેમના કાવ્યસંગ્રહનું નામ શું છે? જવાબ: 'મોઝાર'.
• આ પાઠનો સાહિત્ય પ્રકાર કયો છે? જવાબ: ચરિત્ર-નિબંધ.
• આ પાઠમાં કોનો પરિચય આપવામાં આવ્યો છે? જવાબ: કોકિલકંઠી નૈસર્ગિક ગાયિકા પદ્મશ્રી દિવાળીબેન ભીલનો.
• નિબંધમાં દિવાળીબેનના કયા ગુણોનાં દર્શન થાય છે? જવાબ: સાદગી, સરળતા અને નિખાલસતાનાં.

LO 2.1 હેતુ અનુસાર વિગતો તારવે છે.

લોકગીતો આપણા ગુજરાતની એક આગવી ઓળખ છે. ભાગ્યે જ કોઈ એવો ગુજરાતી જડશે કે જેણે ‘મારે ટોડલે બેઠો રે મોર...', 'દાદા હો દીકરી..' કે 'સોના વાટકડી રે કેસર ઘોળ્યાં વાલમિયા...' જેવાં લોકગીતો નહીં સાંભળ્યાં હોય ! જેની રચનાર કોઈ એકાદ વ્યક્તિ ન હોય પણ લોકસમૂહમાં કંઠસ્થ પરંપરા રૂપે સચવાઈને ગવાયાં હોય તે લોકગીત. આ લોકગીતોમાં ગુંજતો એક અનોખો નારીકંઠ એટલે દિવાળીબેન. તેમના અવાજનો જાદુ તમારા પર ન થાય તો જ નવાઈ!

“ગુજરાતી લોકગીતોનાં લતા (મંગેશકર)' તરીકે સુપ્રસિદ્ધ દિવાળીબેનનો જન્મ 2, જૂન 1943ના રોજ અમરેલી જિલ્લાના ધારી તાલુકાના દલખાણિયા ગામે થયો હતો. તેમની મૂળ અટક લાઠિયા. પિતા પૂંજાભાઈને રેલવેમાં નોકરી મળવાથી પોતાનું ગામ છોડીને કંઇક ચિંતા અને હોંશ સાથે જૂનાગઢ મુકામે આવ્યા ત્યારે દિવાળીબેનની ઉંમર લગભગ નવેક વર્ષની. ત્યારથી લઈને જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી દિવાળીબેન ગિરનારના ખોળે જ રહ્યાં!

સમજૂતી: લોકગીતો ગુજરાતની શાન છે. જે ગીતો પેઢી દર પેઢી લોકો દ્વારા કંઠસ્થ રહીને ગવાતા આવ્યા હોય તેને લોકગીત કહેવાય. આવા લોકગીતોને પોતાના જાદુઈ અવાજથી ગાનાર દિવાળીબેનને 'ગુજરાતનાં લતા મંગેશકર' કહેવાય છે. તેમનો જન્મ અમરેલીના દલખાણિયા ગામે થયો હતો. તેમની મૂળ અટક લાઠિયા હતી. પિતાને રેલવેમાં નોકરી મળતા તેઓ ૯ વર્ષની ઉંમરે જૂનાગઢ આવ્યા અને આખી જિંદગી ગિરનારના ખોળામાં (જૂનાગઢમાં) વિતાવી.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• લોકગીત કોને કહેવાય? જવાબ: જેનો રચનાર કોઈ એક વ્યક્તિ ન હોય પણ લોકસમૂહમાં કંઠસ્થ પરંપરા રૂપે ગવાતું હોય તેને.
• ‘ગુજરાતી લોકગીતોનાં લતા’ તરીકે કોણ પ્રસિદ્ધ છે? જવાબ: દિવાળીબેન.
• દિવાળીબેનનો જન્મ ક્યારે અને ક્યાં થયો હતો? જવાબ: ૨ જૂન ૧૯૪૩ ના રોજ, અમરેલી જિલ્લાના ધારી તાલુકાના દલખાણિયા ગામે.
• તેમની મૂળ અટક કઈ હતી અને પિતાનું નામ શું હતું? જવાબ: મૂળ અટક લાઠિયા અને પિતાનું નામ પૂંજાભાઈ હતું.
• તેઓ જીવનના છેલ્લા શ્વાસ સુધી ક્યાં રહ્યાં? જવાબ: ગિરનારના ખોળે (જૂનાગઢમાં).

LO 3.3 વિગતો વચ્ચેના સંબંધો સમજે છે.

લોકસંગીતની કોઈ પણ શાસ્ત્રીય તાલીમ વિના તેઓ ગુજરાતનાં મહાન અને લોકપ્રિય ગાયિકા કઈ રીતે બન્યાં એ કોયડાનો ઉકેલ ખરેખર તો તેમના ઉછેરમાં છે. માતા મોંઘીબેન ગૃહિણી હતાં. હરતાં-ફરતાં-દળતાં તેઓ ગીતો ગાતાં ને નાનકડી દિવાળી ધ્યાનથી ઝીલ્યા કરે-'મને આવું ગાતાં ક્યારે આવડશે?' એવી ધગશ સાથે દિવાળી પણ કામણગારા કંઠથી ગાતી રહેતી. જોકે આ નાનકડી દિવાળીએ નિશાળમાં જઈને કક્કો-બારાખડી ઘૂંટ્યાં હતાં કે કેમ એ પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવો અઘરો છે.

વળી, ‘પડયા પર પાટુ ને દાઝયા પર ડામ' જેવી એક બીજી ઘટના બની. પિતાએ દિવાળીનાં લગ્ન હોંશે હોંશે કરી નાખ્યાં. દિવાળી પાનેતર ઓઢીને સાસરે રાજકોટ ચાલી ગઈ પણ કુટુંબનો હરખ લાંબો ટક્યો નહીં. કોઈક કારણોસર પિતાને વાંધો પડતાં દીકરીને સાસરેથી પાછી તેડાવી લીધી. માત્ર બે દિવસનું લગ્નજીવન જીવીને દિવાળીબેને સંસારના નામે કડવો ઘૂંટડો ગળી જઈને સ્વરસાધનાનો આશરો લીધો. દિવાળીની ઉંમર કાચી હતી પણ સમજણ ઘણી પાકી હતી. તે સમજતી હતી કે લૂગડાંને થીંગડુ દઈ શકાય પણ પેટને કંઈ ઓછું જ થીંગડુ દેવાય છે!

સમજૂતી: દિવાળીબેને સંગીતની કોઈ તાલીમ નહોતી લીધી. તેમનાં માતા મોંઘીબેન ઘરકામ કરતાં કરતાં ગીતો ગાતાં, તે સાંભળીને દિવાળીબેન ગાતાં શીખ્યા. તેઓ નિશાળે ભણવા ગયા હોય તેવું લાગતું નથી. નાની ઉંમરે તેમના લગ્ન થયા, પણ માત્ર બે જ દિવસમાં છૂટાછેડા થઈ ગયા. આ દુઃખ (કડવો ઘૂંટડો) સહન કરીને તેમણે સંગીતને સહારો બનાવ્યો. તેઓ સમજતા હતા કે ગરીબીમાં પેટ ભરવા માટે કામ કરવું જ પડશે.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• દિવાળીબેનને ગાવાની પ્રેરણા કોની પાસેથી મળી? જવાબ: તેમના માતા મોંઘીબેન પાસેથી.
• ‘પડયા પર પાટુ ને દાઝયા પર ડામ' જેવી ઘટના કઈ બની? જવાબ: નાની ઉંમરે લગ્ન અને માત્ર બે દિવસમાં સાસરેથી પાછા ફરવું પડ્યું તે.
• સંસારનો કડવો ઘૂંટડો ગળી જઈને તેમણે શેનો આશરો લીધો? જવાબ: સ્વરસાધનાનો (સંગીતનો).
• 'કડવો ઘૂંટડો ગળવો' રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ શું થાય? જવાબ: મન મનાવી લેવું / અત્યંત દુઃખ કે અપમાન સહન કરી લેવું.
• 'લૂગડાંને થીંગડુ દઈ શકાય પણ પેટને ઓછું દેવાય' આ વાક્ય શું દર્શાવે છે? જવાબ: ગરીબી અને ભૂખ સંતોષવા કામ કરવાની મજબૂરી દર્શાવે છે.

પોતે ભારરૂપ ન બને તેની કાળજી રાખીને તે કુટુંબને મદદરૂપ થવા લાગી. પિતાની સ્થિતિ 'એક સાંધે ત્યાં તેર તૂટે' એવી હતી. 'કામ કર્યું તેણે કામણ કર્યું' એ દૃષ્ટાંત દિવાળીમાં બધાંને દેખાવા લાગ્યું. જોકે આવા કપરા દિવસોમાંય લોકગીત-ગરબા-ભજન ગાવાની ટેવ કેવળ દિલાસો આપનારી જ નહીં, પણ દિવ્ય આરાધના બની રહી. ભવિષ્યની આ મહાન ગાયિકા સ્વાવલંબન અને મહેનતથી તમામ પડકારો ઝીલતી રહી. તેણે બાલમંદિરના તેડાગર રૂપે કામ કર્યું, વીસેક વર્ષની ઉંમરમાં તેઓ એક હોસ્પિટલમાં નોકરીમાં જોડાયાં. ઉપરાંત તેણે રસોઈ બનાવવાનું કામ પણ સ્વીકાર્યું. ઘસાઈને ઊજળા થવાનો રહેવાનો તેનો ગુણ ઊંડીને આંખે વળગતો.

એક વાર એક અદ્ભૂત ઘટના ઘટી. નવરાત્રીના એ દિવસો હતા. ગુજરાતના મહાન લોકગાયક હેમુ ગઢવી રાજકોટ 'આકાશવાણી' માટે સૌરાષ્ટ્રના ગામડે ગામડે જઈને રાસ-ગરબા-લોકગીતો વગેરેનું ‘ધ્વનિમુદ્રણ’ કરતા હતા. તે તથા તેમના મિત્રો અથાગ રઝળપાટને અંતે જૂનાગઢ પહોંચ્યા. પણ જે લોકગીતો અને લોકગાયિકાઓની ભાળ મેળવવાની હતી તે સાંપડી નહીં. છેવટે થાકીને સહુ પોતાના ઉતારે પાછા ફર્યા ને ઝોલે ચઢ્યા. પણ હેમુ ગઢવી હજી જાગતા હતા. મોડી રાતે તેમના કલાપારખુ કાનને એક મધુર અવાજ સંભળાયો: “ઝાંઝ-પખાજ વેણા જંતર વાગે.. નગારાની બોલે ઠોર, વનમાં ઝીણા બોલે મોર...”

સમજૂતી: પરિવારની ગરીબી દૂર કરવા દિવાળીબેને બાલમંદિરમાં તેડાગર (આયા), હોસ્પિટલમાં અને રસોઈયા તરીકે કામ કર્યું. કપરા દિવસોમાં સંગીત જ તેમની આરાધના હતી. એક વાર નવરાત્રિમાં 'આકાશવાણી' (રેડિયો) માટે લોકગીતો રેકોર્ડ કરવા મહાન ગાયક હેમુ ગઢવી જૂનાગઢ આવ્યા હતા. રાત્રે સૌ સૂઈ ગયા હતા પણ હેમુ ગઢવી જાગતા હતા. તેમને અચાનક "વનમાં ઝીણા બોલે મોર" ગાતો એક મધુર અવાજ સંભળાયો.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• દિવાળીબેને આજીવિકા માટે કયા કયા કામ કર્યા? જવાબ: બાલમંદિરમાં તેડાગર, હોસ્પિટલમાં નોકરી અને રસોઈ બનાવવાનું કામ.
• 'એક સાંધે ત્યાં તેર તૂટે' કહેવતનો અર્થ શું છે? જવાબ: એક મુશ્કેલી ટાળીએ ત્યાં બીજી અનેક મુશ્કેલીઓ આવી પડે તેવી ગરીબાઈ.
• રાજકોટ આકાશવાણી માટે સૌરાષ્ટ્રમાં કોણ ફરતું હતું? જવાબ: મહાન લોકગાયક હેમુ ગઢવી.
• હેમુ ગઢવી સૌરાષ્ટ્રના ગામડે ગામડે શું કરતા હતા? જવાબ: રાસ, ગરબા અને લોકગીતોનું ધ્વનિમુદ્રણ (રેકોર્ડિંગ).
• રાત્રે હેમુભાઈને કયો મધુર અવાજ સંભળાયો? જવાબ: "ઝાંઝ-પખાજ વેણા જંતર વાગે.. વનમાં ઝીણા બોલે મોર..."

LO 7.5 પોતાના અનુભવો સાથે ભાવાત્મક ઘટનાનું અનુસંધાન કરે છે.

સાંભળીને હેમુભાઈના ઉત્સાહનો પાર ન રહ્યો. તેમણે દોડીને મિત્રોને ઉઠાડ્યા 'ચાલો ! ફેરો ફોગટ નથી ગયો..' ત્યાં વળી એ જ મધુર અવાજ : 'વનમાં ઝીણા બોલે મોર...' સૌ અવાજની દિશામાં આગળ વધ્યા અને વણઝારી ચોકે આવ્યા. ઓહોહો! સત્તરેક વર્ષની એક કન્યાનો કંઠ ગગનના ગોખે ચડીને રેલાઈ રહ્યો હતો. તે કંઠની તાકાત પારખી લઈને આકાશવાણીએ આ અવાજનું રેકોર્ડિંગ કરવા માંડ્યું.

આ એ સમય હતો જ્યારે હજી 'દૂરદર્શન' (ટીવી) આવ્યું નહોતું અને 'રેડિયો' પણ નવાઈમાં ખપતો. એ જમાનામાં રાજકોટ આકાશવાણીની ભારે બોલબાલા હતી. આ કન્યાએ કદી આકાશવાણીનું પગથિયું પણ જોયું નહોતું છતાં બે દિવસમાં હિંમતભેર સ્વરપરીક્ષા આપવા પહોંચ્યાં. કોઈ પણ પ્રકારની તાલીમ વિના નૈસર્ગિક પ્રતિભાના બળે 'ફૂલ ઊતર્યાં ફૂલવાડીએ રે લોલ!' ગાયું જે રેડિયો માટે રેકોર્ડિંગ થયેલું તેમનું પ્રથમ લોકગીત બન્યું. આ કાર્યક્રમ માટે એ જમાનામાં તેમને પચ્ચીસ રૂપિયાનો પુરસ્કાર પણ મળેલો. આ રકમ તે જમાનામાં ઘણી મોટી કહેવાતી. આ સુખદ ઘટના પછી દિવાળીબેનનો અવાજ ગુજરાતના ઘેર ઘેર ગુંજતો થઇ ગયો.

સમજૂતી: અવાજ સાંભળીને હેમુભાઈ ખુશ થઈ ગયા. તેઓ વણઝારી ચોકમાં ગયા, જ્યાં ૧૭ વર્ષની દિવાળી ગાઈ રહી હતી. હેમુભાઈએ તેમને રાજકોટ આકાશવાણી પર ગાવા બોલાવ્યા. દિવાળીબેને સ્વરપરીક્ષા પાસ કરી અને 'ફૂલ ઊતર્યાં ફૂલવાડીએ' ગીત ગાયું. આ તેમના જીવનનું પ્રથમ રેકોર્ડિંગ હતું, જેના માટે તેમને ૨૫ રૂપિયા ઈનામ મળ્યું. ત્યારબાદ તેમનો અવાજ આખા ગુજરાતમાં ગુંજવા લાગ્યો.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• હેમુભાઈએ અવાજ સાંભળી મિત્રોને ઉઠાડીને શું કહ્યું? જવાબ: "ચાલો! ફેરો ફોગટ નથી ગયો."
• દિવાળીબેન કયા સ્થળે ગરબા ગાઈ રહ્યાં હતાં? જવાબ: વણઝારી ચોકે.
• રેડિયો માટે રેકોર્ડ થયેલું તેમનું પ્રથમ લોકગીત કયું હતું? જવાબ: 'ફૂલ ઊતર્યાં ફૂલવાડીએ રે લોલ!'
• આ પ્રથમ કાર્યક્રમ માટે તેમને કેટલો પુરસ્કાર મળ્યો હતો? જવાબ: પચ્ચીસ રૂપિયાનો.
• 'નૈસર્ગિક પ્રતિભા' એટલે શું? જવાબ: કુદરતી બક્ષિસ કે જન્મજાત આવડત.

LO 8.4 ગદ્યખંડ અને સંવાદોનું વાચિકમ્ કરે છે.

હેમુભાઈએ જૂનાગઢમાંથી લોકસંગીતના રત્નની શોધ કરી આપી તો સમાજસેવક રતુભાઈ અદાણીએ લોકસંગીત મહોત્સવ - દિલ્હી જવા માટે દિવાળીબેનને પ્રેરણા આપી. જ્યાં પ્રથમ વિજેતા બનીને તેમણે ગુજરાતનો ડંકો વગાડયો. એક વખત મુંબઈના એક જાહેર કાર્યક્રમમાં સંગીતકાર કલ્યાણજીભાઈએ દિવાળીબેનને સાંભળીને ઉમંગથી એકસો અગિયાર રૂપિયા આપીને નવાજ્યાં અને ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં પાર્શ્વગાયિકા તરીકે આમંત્રણ આપ્યું.

સંગીતકાર અવિનાશ વ્યાસે પણ ટેકો કર્યો અને ‘જેસલ તોરલ’ ફિલ્મમાં દિવાળીબેને ગાયેલું ‘પાપ તારું પરકાશ...’ લોકગીતે ગુજરાતને ઘેલું લગાડ્યું. આજેય આપણી ગુજરાતી પ્રજા આ ગીતને ભૂલી શકી નથી. દિવાળીબેને નારાયણ સ્વામી, કાનદાસ બાપુથી લઈને વર્તમાન સમયના અનેક કલાકારો સાથે સંગીતસૂર રેલાવ્યા હતા. લગભગ નિરક્ષર કહી શકાય એવી આ નારીએ લોકગીત-ભજન-પ્રભાતિયાં- હાલરડાં-ઘંટીગીતો-લગ્નગીતો વગેરે દ્વારા લોકપ્રિયતાનો અનોખો વિક્રમ સર્જીને વિદેશમાં પણ ગુજરાતી લોકગીતોની રમઝટ બોલાવી : બ્રિટન, અમેરિકા, ન્યૂઝીલેન્ડ, ફ્રાંસ, પાકિસ્તાન એમ લગભગ પંદર જેટલા દેશોમાં પોતાના કામણગારા કંઠનો પરિચય આપ્યો.

સમજૂતી: રતુભાઈ અદાણીની પ્રેરણાથી તેઓ દિલ્હીના મહોત્સવમાં ગયા અને પ્રથમ ઇનામ લાવ્યા. મુંબઈમાં કલ્યાણજી-આણંદજીએ તેમને સાંભળી ૧૧૧ રૂપિયા ભેટ આપ્યા અને ફિલ્મોમાં ગાવા (પ્લેબેક સિંગિંગ) માટે બોલાવ્યા. અવિનાશ વ્યાસના સંગીતમાં 'જેસલ તોરલ' ફિલ્મનું ગીત 'પાપ તારું પરકાશ જાડેજા' તેમણે ગાયું જે ખૂબ સુપરહિટ થયું. સાવ અભણ હોવા છતાં તેમણે અમેરિકા, બ્રિટન જેવા ૧૫ દેશોમાં લોકગીતોની રમઝટ બોલાવી હતી.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• દિલ્હીના લોકસંગીત મહોત્સવમાં જવા કોણે પ્રેરણા આપી? જવાબ: સમાજસેવક રતુભાઈ અદાણીએ.
• સંગીતકાર કલ્યાણજીભાઈએ દિવાળીબેનને કેટલા રૂપિયા આપી નવાજ્યાં? જવાબ: એકસો અગિયાર રૂપિયા આપીને.
• ફિલ્મ ‘જેસલ તોરલ’ માં દિવાળીબેને કયું ગીત ગાયું હતું? જવાબ: ‘પાપ તારું પરકાશ...’
• તેઓ ભણતરમાં કેવા હતા? જવાબ: લગભગ નિરક્ષર (અભણ).
• તેમણે કયા કયા દેશોમાં પોતાના કંઠનો પરિચય આપ્યો? જવાબ: બ્રિટન, અમેરિકા, ન્યૂઝીલેન્ડ, ફ્રાંસ, પાકિસ્તાન વગેરે ૧૫ દેશોમાં.

તેમને લંડનની ગુજરાતી સોસાયટી તરફથી સન્માન, સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટી તરફથી ‘હેમુ ગઢવી એવોર્ડ' તે પછી 'ગુજરાત વાઇબ્રન્ટ એવોર્ડ', 'ગુજરાત સરકારનો ગૌરવ પુરસ્કાર', 'કવિ કાગ એવોર્ડ' કેટકેટલા પુરસ્કારોથી નવાજવામાં આવ્યાં! ઈ.સ. 1990માં ભારત સરકારનો ચોથો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર 'પદ્મશ્રી' તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિના હસ્તે તેમને પ્રાપ્ત થયો હતો.

શામળો વર્ણ શરીર, કપાળમાં મોટો કંકુનો ચાંદલો, પ્રમાણમાં મોટાં ચશ્માં, સાડીના પાલવથી સદાય ઢંકાયેલું મસ્તક. કુદરતે મધુર કંઠ આપીને કમાલ કરી દીધી હતી. આ કોકિલકંઠી ગાયિકાના બુલંદ અને મધુર સ્વરે ગવાયેલાં ગીતોને હજારો માણસની મેદની સ્તબ્ધ થઈને શ્રવણ કરતી. દિવાળીબેન ભીલે આટઆટલાં માન-સન્માન પામીને આકાશ આંબ્યું પણ પગ સદાય ધરતી પર રાખ્યા. તેઓ સાદગી અને વિવેકની જીવંત મૂર્તિ બની રહ્યાં. તેમનું ગળું સદાય 'બિનહરીફ' રહ્યું- કોઇ પણ વ્યક્તિ દિવાળીબેનની ગાયકીની સંપૂર્ણ નકલ કરી શક્યું નથી.

આવાં પદ્મશ્રી દિવાળીબેન ભીલનું માંદગીના કારણે 72 વર્ષની ઉંમરે પોતાની પ્રિય ભૂમિ-જૂનાગઢમાં 19 મે, 2016ના રોજ અવસાન થયું. ભલે તેઓ નશ્વર દેહે નથી છતાં સ્વરદેહે સદાય આપણા કાળજામાં સચવાઈ રહેશે. તહેવાર રૂપે દિવાળી તો દર વર્ષે આવે છે પણ કલાકાર રૂપે 'દિવાળી' તો કોઈ એક જ આવે છે! કોયલ વસંત ઋતુમાં જ ગાય છે જ્યારે દિવાળીબેન રૂપી કોયલે તો બારે માસ ગાયું, જ્યારે ગાયું ત્યારે વસંત સર્જી દીધી! ગરવા ગુજરાતની આ ગર્વીલી લોકગાયિકા આવનારી પેઢી માટે સદાય પ્રેરણાનું ઝરણું બની રહેશે.

સમજૂતી: દિવાળીબેનને ઘણા એવોર્ડ મળ્યા, જેમાં ૧૯૯૦ માં રાષ્ટ્રપતિના હસ્તે 'પદ્મશ્રી' એવોર્ડ મુખ્ય હતો. તેમનો દેખાવ સાદો હતો: શ્યામ રંગ, મોટો ચાંદલો, ચશ્માં અને માથે પાલવ. એટલી પ્રગતિ કરવા છતાં તેઓ જરાય અભિમાની નહોતા (પગ ધરતી પર રાખ્યા). તેમના જેવું કોઈ ગાઈ શકતું નથી. ૧૯ મે ૨૦૧૬ ના રોજ જૂનાગઢમાં ૭૨ વર્ષની વયે તેમનું અવસાન થયું. તેઓ ગુજરાતની એવી કોયલ હતા જેમણે બારેમાસ ગાઈને વસંત સર્જી હતી.

માઇક્રો-ટીચિંગ પ્રશ્નો ખોલવા અહીં ટચ કરો

• ભારત સરકારે તેમને કયો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર આપ્યો હતો અને ક્યારે? જવાબ: ઈ.સ. ૧૯૯૦માં 'પદ્મશ્રી' પુરસ્કાર.
• દિવાળીબેનનો પહેરવેશ કેવો હતો? જવાબ: કપાળમાં મોટો ચાંદલો, મોટાં ચશ્માં અને સાડીના પાલવથી સદાય ઢંકાયેલું મસ્તક.
• 'આકાશ આંબ્યું પણ પગ સદાય ધરતી પર રાખ્યા' એટલે શું? જવાબ: ખૂબ મોટી સિદ્ધિઓ મેળવી છતાં સહેજ પણ અભિમાન નહોતું.
• દિવાળીબેનનું અવસાન ક્યારે અને ક્યાં થયું? જવાબ: 19 મે, 2016ના રોજ જૂનાગઢમાં.
• લેખિકા તેમને કયા પક્ષીની ઉપમા આપે છે? જવાબ: કોયલની.

LO 4.1 સ્પષ્ટ ઉચ્ચારણ દ્વારા ભાષાકીય અભિવ્યક્તિ કરે છે.