ધોરણ ૭ ગુજરાતી કાવ્ય ૭: હરિ, ઘરે આવોને! - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

ભાગ ૧: સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

એકમ ૭: હરિ, ઘરે આવોને ! (ધોરણ ૭ - ગુજરાતી પલાશ)

શબ્દ	અર્થ	વાક્યપ્રયોગ
શેરી	ફળિયું, પોળ, મહોલ્લો	અમારા ગામની શેરી ખૂબ જ સાફ અને સ્વચ્છ છે.
ઉતારા	ઊતરવાનો મુકામ, રહેવાની જગ્યા	લગ્નમાં મહેમાનો માટે ધર્મશાળામાં ઉતારાની વ્યવસ્થા કરી છે.
મેડી	નાનો માળ, ઉપરનો ઓરડો	દાદા મેડી ઉપર બેસીને છાપું વાંચે છે.
કણેરી કાંબ	કરેણની કૂમળી ડાળીની ચીપ	અમે દાતણ કરવા માટે કણેરી કાંબ લઈ આવ્યા.
સોગઠી	સોગઠાબાજીની રમતની કૂકરી	નવરાશના સમયે અમે ચોપાટ અને સોગઠી રમીએ છીએ.
ઢોલિયો	ખાટલો, પલંગ	રાત્રે મહેમાનને સૂવા માટે આંગણામાં ઢોલિયો ઢાળી આપ્યો.
હિંડોળો	હીંચકો, ઝૂલો	બગીચામાં બાળકો હિંડોળો ખાઈ રહ્યા છે.

• ૧. તમારે ત્યાં ક્યારે ક્યારે શેરી વાળવામાં આવે છે? ઉત્તર: અમારે ત્યાં દિવાળી, નવરાત્રિ જેવા તહેવારોમાં કે ઘરમાં કોઈ લગ્નપ્રસંગ હોય ત્યારે આખી શેરી વાળવામાં અને સાફ કરવામાં આવે છે.
• ૨. તમારા ઘરે મહેમાન તરીકે કોને કોને આમંત્રણ આપવાનું તમને ગમે? કેમ? ઉત્તર: મને મારા ઘરે મહેમાન તરીકે મારા મામા, માસી, ફઈ અને મારા ખાસ મિત્રોને બોલાવવા ગમે. કારણ કે તેમની સાથે રમવાની, વાતો કરવાની અને ફરવા જવાની ખૂબ મજા આવે છે.
• ૩. મહેમાનને તમે કેવી કેવી રીતે આમંત્રણ આપો છો? ઉત્તર: અમે મહેમાનને ફોન કરીને, વૉટ્સએપમાં મેસેજ મોકલીને, કંકોત્રી કે પત્ર લખીને અથવા તો રૂબરૂ તેમના ઘરે જઈને આમંત્રણ આપીએ છીએ.
• ૪. મહેમાન આવવાના હોય તે પહેલાં તમારે ઘરે કેવી કેવી તૈયારી કરવામાં આવે છે? ઉત્તર: મહેમાન આવવાના હોય ત્યારે ઘરની સાફસફાઈ કરવામાં આવે છે, તેમના માટે સ્વચ્છ ચાદર પાથરીને રૂમ તૈયાર કરાય છે અને બજારમાંથી સારો ચા-નાસ્તો લાવી રાખવામાં આવે છે.
• ૫. તમારા ઘરે મહેમાન આવ્યા પછીની સરભરામાં શું શું કરવામાં આવે છે? ઉત્તર: મહેમાન આવે એટલે તેમને આવકાર આપી બેસાડીએ છીએ. પીવા માટે પાણી અને શરબત આપીએ છીએ. ત્યારબાદ ચા-નાસ્તો કરાવીએ છીએ અને જમવામાં તેમને ભાવતું ભોજન કે મીઠાઈ પીરસીએ છીએ.
• ૬. ઘરે મહેમાન આવ્યા હોય ત્યારે તમને શું શું કામ સોંપવામાં આવે છે? ઉત્તર: મને મહેમાનોને પાણીનો ગ્લાસ આપવાનું, નાસ્તો પીરસવાનું અને જો કોઈ વસ્તુ ખૂટતી હોય તો નજીકની દુકાનેથી સામાન લાવવાનું કામ સોંપવામાં આવે છે.
• ૭. ઘરે મહેમાન આવે એ તમને ગમે કે ન ગમે? શા માટે? ઉત્તર: હા, ઘરે મહેમાન આવે તે મને ખૂબ ગમે છે. કારણ કે ઘરમાં આનંદ અને ઉલ્લાસનું વાતાવરણ છવાઈ જાય છે. વળી, મને તેમના બાળકો સાથે નવી નવી રમતો રમવા મળે છે.

શાને માટે?	કાવ્યનાયક/નાયિકા શું શું કરશે?	તમારા ઘરે શું શું કરવામાં આવે છે?
સ્વચ્છતા અને સુશોભન	શેરી વળાવીને સજ કરશે અને આંગણિયે ફૂલ પથરાવશે.	અમે ઘર સાફ કરીએ છીએ, તોરણ બાંધીએ છીએ અને રંગોળી કરીએ છીએ.
રહેવા-ઊંઘવાની વ્યવસ્થા	ઉતારા (ઓરડા, મેડીના મોલ) આપશે. પોઢણ માટે ઢોલિયો અને હિંડોળા ખાટ આપશે.	મહેમાનો માટે ગેસ્ટ રૂમ સાફ કરી, પલંગ પર સ્વચ્છ ચાદર અને ઓશિકાની વ્યવસ્થા કરીએ છીએ.
દૈનિક ક્રિયાઓ માટે	દાતણ (દાડમી, કણેરી કાંબ), નાવણ માટે કુંડિયું અને જમનાજીનાં નીર આપશે.	બ્રશ, નવો ટુવાલ, નહાવા માટે ગરમ પાણી અને સાબુ આપીએ છીએ.
ભોજન-પ્રબંધ	લાપસી અને સાકરિયો કંસાર જમાડશે.	મહેમાનને ભાવતું ભોજન, મીઠાઈ અને ફરસાણ બનાવીને પ્રેમથી જમાડીએ છીએ.
મનોરંજન માટે	રમત માટે સોગઠી અને પાસાની જોડ આપશે.	અમે તેમની સાથે ટીવી જોઈએ છીએ, વાતો કરીએ છીએ અને બહાર ફરવા લઈ જઈએ છીએ.

• આપેલ પંક્તિનો ભાવ નીચેનામાંથી કયો છે તે જણાવો:
  ૧. શેરી વળાવી સજ કરું, ઘરે આવોને!
  ☑ (બ) આંગણું ચોખ્ખુ કરીને તૈયાર છે મારા ઘરે પધારો.
  ૨. પોઢણ દેશું ઢોલિયો
  ☑ (અ) સૂવા માટે ખાટલો આપીશું.
• આપેલી કાવ્યપંક્તિઓ આડાઅવળી થઈ ગઈ છે, તેને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવી ફરીથી લખો:
  ૧. દેશું આવો લાપસી ભોજન ઘરેને / કંસાર દેશું આવો સાકરિયો દેશુંને મારે ઘરે
  યોગ્ય ક્રમ:
  ભોજન દેશું લાપસી ઘરે આવો ને,
  દેશું દેશું સાકરિયો કંસાર, મારે ઘરે આવો ને.
  ૨. દાડમીને દાતણ ઘરે દેશું આવો, / કાંબ દેશું આવોને દેશું કણેરી મારે ઘરે
  યોગ્ય ક્રમ:
  દાતણ દેશું દાડમી ઘરે આવો ને,
  દેશું દેશું કણે૨ી કાંબ, મારે ઘરે આવો ને.

મૂળ ફકરો (તળપદી ભાષા): અમારા સાયેબ આઈવા નો'તા. અમે વિચારેલું કે સાહેબ આઈ જાય તો ફૂલ દેશું, અમે ખૂબ રાહ જોઈ તિયારે દૂરથી સાયેબની ગાડી દેખાઈ. તેઓ સાથે બીજું પણ કોઈ આઈવું હતું. ઓહો! ઈ તો જાદુગર! અમે ઈમને ફૂલ દીધું. પ્રાર્થના સંમેલનમાં તો મજો પડી ગ્યો. જાદુગરે તો ટોપલીમાંથી કબૂતરું કાઈઢું ને ઈ કબૂતર પોતાના ખીચામાં નાંઈખું. પસી શોધાઈવું તો મારા ચોપડાંનાં થેલામાંથી જઇડું!

માન્ય ગુજરાતીમાં સુધારેલો ફકરો:
અમારા સાહેબ આવ્યા નહોતા. અમે વિચારેલું કે સાહેબ આવી જાય તો ફૂલ આપીશું, અમે ખૂબ રાહ જોઈ ત્યારે દૂરથી સાહેબની ગાડી દેખાઈ. તેમની સાથે બીજું પણ કોઈ આવ્યું હતું. ઓહો! એ તો જાદુગર! અમે એમને ફૂલ આપ્યું. પ્રાર્થના સંમેલનમાં તો મજા પડી ગઈ. જાદુગરે તો ટોપલીમાંથી કબૂતર કાઢ્યું ને એ કબૂતર પોતાના ખિસ્સામાં નાખ્યું. પછી શોધ્યું તો મારા ચોપડાના થેલામાંથી મળ્યું!

• ૬. ઉદાહરણ પ્રમાણે બીજા શબ્દોની યાદી બનાવો (ઉદા. રાન -> રાનેરી):
  ગામ -> ગામેરી
  શહેર -> શહેરી
  વન -> વનેરી
  પહાડ -> પહાડી
• ૭. આ લોકગીતના રાગ આધારિત નવી પંકિતઓ ઉમેરો:
  વર્ગ વળાવી સજ કરું, નિશાળે આવો ને! પાથરણાં પથરાવું બધે, દોસ્તો આવો ને.
  નવી ઉમેરેલી પંક્તિઓ:
  રમવા દેશું મેદાન વિશાળ, દોસ્તો આવો ને!
  ભણવા દેશું સુંદર પુસ્તક, નિશાળે આવો ને!
  ખાવા દેશું મધ્યાહન ભોજન, દોસ્તો આવો ને!
  
  પ્રશ્નોના જવાબ:
  ૧. તમે રચેલી પંક્તિઓ કઈ કઈ હતી? -> ઉપર મુજબની પંક્તિઓ.
  ૨. તમે એ પંક્તિઓ કોને સંભળાવી? -> મારા વર્ગશિક્ષક અને મિત્રોને.
  ૩. તમારી પંક્તિઓ સાંભળી કોને મજા આવી? -> મારા બધા જ સહાધ્યાયીઓને (મિત્રોને).
  ૪. તમને આ નવી પંક્તિઓ બનાવવા શી મુશ્કેલીઓ પડી? -> પંક્તિના છેડે પ્રાસ બેસાડવામાં અને યોગ્ય લય જાળવવામાં થોડું વિચારવું પડ્યું.

• ૮. તમારા વિસ્તારમાં ગવાતું તમારું મનપસંદ એક લગ્નગીત લખો:
  
  લગ્નગીત: રૂડો માંડવો
  રૂડો માંડવો શણગાર્યો, લીલે તોરણે રે...
  આવી રૂડી અજવાળી રાત, માંડવડે માણેકથંભ રોપાય રે...
  લાડીના લગનિયાં લેવાય રે, ઢોલ-શરણાઈ વાગે રે...
  સહુ સગાંવહાલાં હરખાય, રૂડો માંડવો શણગાર્યો રે...
• ૯. પ્રશ્નોના જવાબ લખો:
  ૧. તમને આ ગીતની કઈ બાબત સ્પર્શી ગઈ? કેમ?
  ઉત્તર: મને આ ગીતમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની 'અતિથિ દેવો ભવ:' ની ભાવના સ્પર્શી ગઈ. કારણ કે આમાં મહેમાન માટે માત્ર ભોજન જ નહીં, પણ તેમના દાતણ, નાવણ, રમત અને ઊંઘવા સુધીની ઝીણવટભરી કાળજી ખૂબ જ પ્રેમથી દર્શાવવામાં આવી છે.
  ૨. નાવણ માટે જમનાજીનાં નીર આપવાનું શા માટે કહ્યું હશે?
  ઉત્તર: યમુના નદી (જમનાજી) નું જળ હિન્દુ ધર્મમાં ખૂબ જ પવિત્ર માનવામાં આવે છે. પોતાના ઘરે પધારેલા અતિથિ (હરિ) પ્રત્યે પૂરો આદર અને પવિત્રતાનો ભાવ દર્શાવવા માટે જમનાજીનાં નીર આપવાનું કહ્યું છે.
  ૩. વાલમના આવવા પહેલાં શી શી તૈયારીઓ થઈ છે?
  ઉત્તર: વાલમના આવવા પહેલાં આખી શેરી વાળી-ઝૂડીને સાફ (સજ) કરવામાં આવી છે અને મહેમાનના સ્વાગત માટે આંગણામાં ફૂલો પાથરવામાં આવ્યા છે.
  ૪. વાલમ આવ્યા પછી તેમની કઈ કઈ બાબતે આગતાસ્વાગતા થશે?
  ઉત્તર: વાલમ આવ્યા પછી તેમને રહેવા માટે મેડીના ઓરડા, સવારે દાડમનું દાતણ, સ્નાન માટે કુંડીમાં યમુનાના નીર, ભોજનમાં લાપસી અને કંસાર, મનોરંજન માટે સોગઠાબાજીની રમત અને રાત્રે આરામ માટે ઢોલિયો આપવામાં આવશે.
  ૫. કાવ્યમાં મહેમાન માટેની જે તૈયારીઓ કરી એમાં બીજી શી શી ઉમેરી શકાય?
  ઉત્તર: આ તૈયારીઓ ઉપરાંત, મહેમાનને પીવા માટે ઠંડુ શરબત, જમ્યા પછી પાન-મુખવાસ, પહેરવા માટે નવાં વસ્ત્રો અને બપોરે ગામ કે ખેતરની મુલાકાતે લઈ જવાની તૈયારી ઉમેરી શકાય.

• ૧૦. ‘મહેમાનગતિની મજા' વિશે તમારા મિત્રને પત્ર લખો.
  
  સરનામું: ૧૦૧, આશીર્વાદ સોસાયટી,
  સ્ટેશન રોડ, રાજકોટ.
  તારીખ: ૧૨ માર્ચ, ૨૦૨૪
  
  પ્રિય મિત્ર રાહુલ,
  સપ્રેમ નમસ્કાર. તું મજામાં હોઈશ.
  આજે હું તને એક ખાસ વાત જણાવવા પત્ર લખી રહ્યો છું. ગયા અઠવાડિયે મારા ઘરે મારા મામા અને તેમનો પરિવાર મહેમાન બનીને આવ્યા હતા. ખરેખર, 'મહેમાનગતિની મજા' કંઈક અલગ જ હોય છે. તેઓ આવ્યા ત્યારે અમે ઘર શણગાર્યું હતું. મમ્મીએ તેમના માટે જાતજાતની મીઠાઈઓ અને મારું ભાવતું ભોજન પણ બનાવ્યું હતું.
  અમે બધા પિતરાઈ ભાઈ-બહેનો મોડે સુધી રમતો રમ્યા અને જૂની વાતો કરી. મહેમાનોને સાચવવામાં અને તેમની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મને ખૂબ આનંદ આવ્યો. અતિથિ સત્કારનો આ લહાવો મને આજીવન યાદ રહેશે. રજાઓમાં તું પણ મારા ઘરે ચોક્કસ આવજે, આપણે ખૂબ મજા કરીશું.
  
  તારા મમ્મી-પપ્પાને મારા પ્રણામ કહેજે.
  લિ. તારો મિત્ર,
  સાહિલ.
• ૧૧. ચાલો, યાદ કરીએ...
  • કાવ્યની કઈ પંક્તિ તમને યાદ રહી ગઈ? -> "ભોજન દેશું લાપસી ઘરે આવો ને, દેશું દેશું સાકરિયો કંસાર..."
  • નવી પંક્તિ ઉમેરવાની પ્રવૃત્તિમાં તમે કેટલી પંક્તિ ઉમેરી? -> મેં ૩ નવી પંક્તિઓ ઉમેરી હતી.
  • તમે કયું લગ્નગીત મેળવીને લખ્યું હતું? -> મેં 'રૂડો માંડવો શણગાર્યો, લીલે તોરણે રે...' ગીત લખ્યું હતું.
  • પત્ર લખવાની પ્રવૃત્તિમાં તમે કોને પત્ર લખ્યો? -> મેં મારા પરમ મિત્ર રાહુલને પત્ર લખ્યો હતો.

ભાગ ૩: એકમ કસોટી (મૂલ્યાંકન)

કુલ ગુણ: ૨૫ | વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) | ધોરણ: ૭ | પાઠ ૭: હરિ, ઘરે આવોને !

એકમ કસોટી - પાઠ ૭

વિષય: ગુજરાતી (પલાશ) કુલ ગુણ: ૨૫

પ્રશ્ન ૧: નીચે આપેલા શબ્દોના અર્થ લખી તેનો વાક્યપ્રયોગ કરો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 6.1: અપરિચિત શબ્દોના અર્થની ધારણા કરે અને તારવે છે.)

૧. શેરી
૨. ઉતારા
૩. મેડી
૪. કણેરી કાંબ
૫. ઢોલિયો

પ્રશ્ન ૨: કાવ્યપંક્તિને આધારે યોગ્ય શબ્દ મૂકી ખાલી જગ્યા પૂર્ણ કરો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 2.1: હેતુ અનુસાર વિગતો તારવે છે.)

૧. આંગણિયે પથરાવું ..........., વાલમ ઘરે આવો ને.
૨. દેશું દેશું ........... કાંબ, મારે ઘરે આવો ને.
૩. નાવણ દેશું ........... ઘરે આવો ને.
૪. દેશું દેશું સાકરિયો ..........., મારે ઘરે આવો ને.
૫. પોઢણ દેશું ..........., ઘરે આવોને.

પ્રશ્ન ૩: 'અ' વિભાગની વિગતને 'બ' વિભાગની યોગ્ય વિગત સાથે જોડો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 3.3: વિગતો વચ્ચેના સંબંધો સમજે છે.)

વિભાગ અ          વિભાગ બ
૧. દાતણ દેશું      (ક) સોગઠી અને પાસાની જોડ
૨. નાવણ દેશું      (ખ) ઢોલિયા અને હિંડોળા ખાટ
૩. ભોજન દેશું      (ગ) કુંડિયું અને જમનાજીનાં નીર
૪. રમત દેશું        (ઘ) લાપસી અને સાકરિયો કંસાર
૫. પોઢણ દેશું      (ચ) દાડમી અને કણેરી કાંબ

પ્રશ્ન ૪: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 2.2: વિગતો વચ્ચેનો સંબંધ નિશ્ચિત કરે છે.)

૧. અતિથિના સ્વાગત માટે શેરીને શું કરવામાં આવી છે?
૨. અતિથિને કઈ નદીના નીર સ્નાન માટે આપવામાં આવશે?
૩. ભોજનમાં કઈ મીઠાઈ પીરસવામાં આવશે?
૪. અતિથિના મનોરંજન માટે શેની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે?
૫. આ કાવ્યનો સાહિત્ય પ્રકાર કયો છે?

પ્રશ્ન ૫: નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર તમારા શબ્દોમાં લખો. [૫ ગુણ]

(અધ્યયન નિષ્પત્તિ 4.9: વાક્ય કે પંક્તિઓનો સદષ્ટાંત વિચારવિસ્તાર કરે છે / 7.2)

"હરિ, ઘરે આવોને!" લોકગીતના આધારે ભારતીય સંસ્કૃતિની અતિથિ સત્કારની (મહેમાનગતિની) ભાવના વર્ણવો.

---

--- Best of Luck ---

પ્રશ્ન ૧: શબ્દાર્થ અને વાક્યપ્રયોગ

• ૧. શેરી: ફળિયું, મહોલ્લો. (અમારા ગામની શેરી ખૂબ જ સ્વચ્છ છે).
• ૨. ઉતારા: રહેવાની જગ્યા, મુકામ. (મહેમાનો માટે ધર્મશાળામાં ઉતારાની વ્યવસ્થા કરી છે).
• ૩. મેડી: નાનો માળ, ઉપરનો ઓરડો. (દાદા મેડી ઉપર બેસીને છાપું વાંચે છે).
• ૪. કણેરી કાંબ: કરેણની કૂમળી ડાળીની ચીપ. (અમે દાતણ કરવા માટે કણેરી કાંબ લઈ આવ્યા).
• ૫. ઢોલિયો: ખાટલો, પલંગ. (રાત્રે મહેમાનને સૂવા માટે આંગણામાં ઢોલિયો ઢાળી આપ્યો).

પ્રશ્ન ૨: ખાલી જગ્યા પૂરો

• ૧. ફૂલ
• ૨. કણેરી
• ૩. કુંડિયું
• ૪. કંસાર
• ૫. ઢોલિયા

પ્રશ્ન ૩: જોડકાં જોડો

• ૧. દાતણ દેશું → (ચ) દાડમી અને કણેરી કાંબ
• ૨. નાવણ દેશું → (ગ) કુંડિયું અને જમનાજીનાં નીર
• ૩. ભોજન દેશું → (ઘ) લાપસી અને સાકરિયો કંસાર
• ૪. રમત દેશું → (ક) સોગઠી અને પાસાની જોડ
• ૫. પોઢણ દેશું → (ખ) ઢોલિયા અને હિંડોળા ખાટ

પ્રશ્ન ૪: એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર

• ૧. અતિથિના સ્વાગત માટે શેરી વાળી-ઝૂડીને સાફ (સજ) કરવામાં આવી છે.
• ૨. અતિથિને સ્નાન માટે પવિત્ર યમુના નદીના (જમનાજીનાં) નીર આપવામાં આવશે.
• ૩. ભોજનમાં મીઠાઈ તરીકે સ્વાદિષ્ટ લાપસી અને સાકરિયો કંસાર પીરસવામાં આવશે.
• ૪. અતિથિના મનોરંજન માટે ચોપાટ રમવાની સોગઠી અને પાસાની જોડની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
• ૫. આ કાવ્યનો સાહિત્ય પ્રકાર 'લોકગીત' છે.

પ્રશ્ન ૫: સવિસ્તર ઉત્તર

• અતિથિ સત્કારની ભાવના: "હરિ, ઘરે આવોને!" લોકગીતમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની 'અતિથિ દેવો ભવ:' ની ભાવના ખૂબ જ સુંદર રીતે વર્ણવાઈ છે. કાવ્યનાયિકા પોતાના ઘરે આવનાર વહાલા મહેમાનના સ્વાગત માટે આંગણામાં ફૂલો પાથરે છે. તેમના ઉતારા માટે મેડીના ઓરડા આપે છે. સવારે મુખશુદ્ધિ માટે દાડમ અને કરેણનું દાતણ, તથા સ્નાન માટે પવિત્ર યમુનાજીનાં નીર આપે છે. મહેમાનને ભાવથી જમાડવા માટે લાપસી અને સાકરિયો કંસાર પીરસે છે. બપોરે કંટાળો ન આવે તે માટે સોગઠાબાજીની રમત રમાડે છે અને રાત્રે આરામ કરવા માટે ઢોલિયો અને હિંડોળા ખાટ આપે છે. આમ, મહેમાનની સવારથી રાત સુધીની ઝીણવટભરી જરૂરિયાતો પૂરી પાડીને ઉત્તમ મહેમાનગતિ (આતિથ્ય સત્કાર) નું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે.