ધોરણ 8 ગુજરાતી કાવ્ય 10 'દુનિયા અમારી' - સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન અને એકમ કસોટી

ધોરણ ૮ : ગુજરાતી (પ્રથમ સત્ર)

કાવ્ય ૧૦: દુનિયા અમારી | સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય અને એકમ કસોટી

📝 ભાગ ૧: કાવ્ય ૧૦ 'દુનિયા અમારી' - સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન

📚 શબ્દાર્થ અને શબ્દસમૂહ (સમજૂતી અને વાક્યપ્રયોગ સાથે)

શબ્દાર્થ:
૧. નાથ = સ્વામી, માલિક, પ્રભુ. (વાક્ય: હે નાથ! તારી કૃપા અપરંપાર છે.)
૨. કલરવ = મધુર ધ્વનિ (ખાસ કરીને પંખીઓનો). (વાક્ય: સવારે પંખીઓનો કલરવ સંભળાય છે.)
૩. ભાત = છાપ. (વાક્ય: મમ્મીની સાડીમાં રંગોની સુંદર ભાત છે.)
૪. લોચન = આંખ. (વાક્ય: દ્રષ્ટિહીન લોકોના લોચન બંધ હોય છે.)
૫. મ્હોરવું = ખીલવું, વિકસવું. (વાક્ય: વસંત ઋતુમાં આંબે મહોર મ્હોરે છે.)
૬. લહેરખી = ધીમી લહેર કે મોજું. (વાક્ય: પવનની લહેરખી આવતાં ઠંડક લાગી.)
૭. રણઝણવું = (નૂપુર વગેરેનું) ઝણઝણવું, ખણખણવું. (વાક્ય: મંદિરમાં ઘંટ રણઝણતો હતો.)

શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ:
૧. વાતચીતથી થતો આછો ઘોંઘાટ = કલબલ (વાક્ય: વર્ગમાં બાળકો કલબલ કરતા હતા.)
૨. પગનો ચાલવાનો અવાજ = પગરવ (વાક્ય: મને કોઈનો પગરવ સંભળાયો.)
૩. ઢીલ કરવા નકામા આમતેમ ફર્યા કરવું = રસળવું (વાક્ય: કામ ન હોવાથી તે આમતેમ રસળતો હતો.)
૪. વર્ણ લંબાવી કે રાગડો તાણીને બોલવું તે = લહેકો (વાક્ય: દાદાજી સુંદર લહેકાથી ભજન ગાય છે.)

પ્રશ્ન 1. વાતચીત. (મૌખિક ચર્ચા આધારિત ઉત્તરો)

૧. તમે પંખીઓનો કલરવ સાંભળ્યો છે? ક્યારે?
ઉત્તર: હા, વહેલી સવારે અને સાંજના સમયે ઝાડ પર પંખીઓનો કલરવ સાંભળ્યો છે.

૨. તમને ગમતા પક્ષીનો અવાજ કાઢી બતાવો.
ઉત્તર: (વિદ્યાર્થી કોયલનો 'કૂહૂ... કૂહૂ...' કે કાગડાનો 'કા... કા...' અવાજ કાઢશે.)

૩. તમે ક્યાં ક્યાં ચાલીને જાઓ છો?
ઉત્તર: હું શાળાએ, બગીચામાં અને નજીકના બજારમાં ચાલીને જાઉં છું.

૪. તમને ક્યાં ફરવા જવું ગમે? કેમ?
ઉત્તર: મને પ્રકૃતિની વચ્ચે, નદી કિનારે કે પહાડો પર ફરવા જવું ગમે છે, કારણ કે ત્યાં શાંતિ હોય છે.

૫. તમે કયા કયા રંગનાં ફૂલ જોયાં છે?
ઉત્તર: મેં લાલ (ગુલાબ), પીળા (ગલગોટા), સફેદ (મોગરો) અને ગુલાબી રંગના ફૂલ જોયા છે.

પ્રશ્ન 2. વાક્યને આધારે રેખાંકિત શબ્દનો અર્થ ધારો અને લખો.

૧. હે નાથ! તારી કૃપા અપરંપાર છે. = પ્રભુ
૨. સવારે પંખીઓનો કલરવ સંભળાય છે. = મધુર ધ્વનિ / અવાજ
૩. મમ્મીની સાડીમાં રંગોની સુંદર ભાત છે. = છાપ / ડિઝાઇન
૪. નેહાને કામ નહોતું કરવું એટલે તે આમતેમ રસળ્યા કરતી હતી. = ફરવું / ઢીલાશ કરવી
૫. વસંત ઋતુમાં આંબે મહોર મ્હોરે છે. = ખીલવું / ફૂટવું

પ્રશ્ન 3. વાક્યને લાગુ પડતો શબ્દ કૌંસમાંથી લખો.

(પગરવ, કલરવ, કલબલ, ઘોંઘાટ, નાદ, સૂર)

૧. તબલાંનો કર્ણપ્રિય અવાજ = નાદ
૨. લતા મંગેશકરની સુમધુર ગાયકી = સૂર
૩. છોકરાંની વાતચીત = કલબલ
૪. પંખીઓનો મધુર ધ્વનિ = કલરવ
૫. પગનો ચાલવાનો અવાજ = પગરવ
૬. બજારમાં વાહનોનો જુદો જુદો અવાજ = ઘોંઘાટ

પ્રશ્ન 4. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દનો ઉપયોગ કરી વાક્ય બનાવો.

૧. કલરવ: વહેલી સવારે બગીચામાં પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળવાની મજા આવે છે.
૨. કલબલ: શિક્ષક વર્ગમાં ન હતા ત્યારે બાળકો કલબલ કરતા હતા.
૩. લહેરખી: ગરમીમાં પવનની લહેરખી આવતાં ખૂબ રાહત થઈ.
૪. લહેકો: અમારા ગુજરાતીના શિક્ષક સરસ લહેકો કરીને કવિતા ગાય છે.

પ્રશ્ન 5. વાક્યને લાગુ પડતી પંક્તિ કાવ્યમાંથી શોધીને લખો.

૧. અમે મધુર અવાજ કરતાં રહીશું. = પણ કલરવની દુનિયા અમારી!
૨. અમારો જ્યાં ત્યાં ફરવાનો આનંદ ઝૂંટવી લીધો છે. = વાટે રખડયાની મોજ છીનવી લીધી
૩. વહેલી સવારે શોરબકોર સંભળાય છે. = કલબલ તો થાય જ્યાં પહેલો તે પ્હોર
૪. ગીત ગાતી વખતે અવાજ ખીલી રહ્યો છે. = લહેકાએ લહેકાએ મ્હોરતા અવાજના
૫. સુગંધ થકી સંબંધ જળવાઈ રહ્યો છે. = અડક્યાનો સાચવે સંબંધ!

પ્રશ્ન 6. કાવ્યને આધારે બંધબેસતાં જોડકાં જોડો.

૧. જગતને જોઈ ન શકવું = (૩) સાંભળીને જગતને પારખવું.
૨. જ્યાં-ત્યાં ફરવાની મજા છીનવાઈ = (૪) પગના અવાજથી આગળ વધવું.
૩. ફૂલોના રંગોની પરખ નથી થતી = (૧) સુગંધ થકી ફૂલોની ઓળખ.
૪. ટેરવાં એ જ આંખો = (૨) સ્પર્શના અનુભવ વડે આગળ વધવું.
(નોંધ: વિકલ્પ 5 અને દરિયાની ભરતી વિશે કાવ્યમાં સીધો ઉલ્લેખ નથી.)

પ્રશ્ન 7. અનુભવ કરો અને લખો. (પ્રવૃત્તિ આધારિત)

અનુભવ	શી મુશ્કેલી પડી?	કેવી રીતે કરી શક્યા?
આંખે પાટા બાંધીને બોર્ડમાં નામ લખો.	અક્ષરો આડાઅવળા થઈ ગયા, સીધી લાઈનમાં ન લખાયું.	અંદાજ લગાવીને ધીમે ધીમે લખ્યું.
કાનમાં આંગળી નાખો. મિત્રની વાત સાંભળો.	અવાજ સ્પષ્ટ ન સંભળાયો, શબ્દો સમજી ન શકાયા.	મિત્રના હોઠના હલનચલન (Lip reading) પરથી સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
આંખો બંધ કરીને પુસ્તકનું પેજ કાઢો.	પેજ નંબર દેખાતો નહોતો.	પેજ ફેરવતા ફેરવતા અંદાજથી પેજ કાઢ્યું (બીજાની મદદથી નંબર ચેક કર્યો).
આંખો બંધ કરી હાથમાં આપેલી વસ્તુ ઓળખો.	રંગ કે દેખાવની ખબર ન પડી.	સ્પર્શ કરીને (આકાર અને કદ પરથી) વસ્તુ ઓળખી.

પ્રશ્ન 8. ઉદાહરણ મુજબ શબ્દો શોધો અને લખો. (કોષ્ટક આધારિત)

(પાઠ્યપુસ્તકના કોષ્ટક પરથી બનેલા શબ્દો)
- પગ (1, 2)
- રવ (3)
- નીર (5, 6)
- ગયા (7, 8)
- ત્યાં (1, 5)
- રની (3, 4)
- વગ (3, 7)
- પનિ (1, 6)

પ્રશ્ન 9. ભાષાસજ્જતા: લીટી દોરેલ શબ્દની જગ્યાએ કૌંસમાં આપેલ શબ્દોનો ઉપયોગ કરી વાક્ય ફરીથી લખો.

💡 વ્યાકરણ સમજૂતી: લિંગ અને વચન પરિવર્તન
જ્યારે વાક્યમાં કર્તા (નામ) બદલાય છે, ત્યારે તેનું લિંગ (સ્ત્રીલિંગ, પુલ્લિંગ, નપુંસકલિંગ) અથવા વચન (એકવચન, બહુવચન) બદલાય છે. તેને અનુરૂપ ક્રિયાપદ અને વિશેષણમાં પણ ફેરફાર કરવો પડે છે.

૧. પક્ષી ઊડતું હતું. (ચકલી) -> ચકલી ઊડતી હતી.
૨. રિયા બેઠી બેઠી ખાતી હતી. (યુવરાજ) -> યુવરાજ બેઠો બેઠો ખાતો હતો.
૩. બાળકો રમે છે. (હું) -> હું રમું છું.
૪. જયદેવ હસતો હસતો લખતો હતો. (કોમલ) -> કોમલ હસતી હસતી લખતી હતી.
૫. તપેલી દૂધથી ભરેલી હતી. (તપેલું) -> તપેલું દૂધથી ભરેલું હતું.

પ્રશ્ન 10. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.

૧. અહીં કોને સંબોધીને વાત કરવામાં આવી છે?
ઉત્તર: આ કાવ્યમાં 'નાથ' એટલે કે ઈશ્વરને (પ્રભુને) સંબોધીને વાત કરવામાં આવી છે.

૨. ઈશ્વરે શું શું લઈ લીધું છે?
ઉત્તર: ઈશ્વરે દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિની આંખોની રોશની (દેખ્યાનો દેશ) અને રસ્તા પર રખડવાની (ફરવાની) મોજ લઈ લીધી છે.

૩. હવે શું શું બચ્યું છે જેનો સંતોષ છે?
ઉત્તર: જોવાની શક્તિ ભલે નથી, પણ પક્ષીઓના 'કલરવ'ની અને લોકોના 'પગરવ'ની દુનિયા બચી છે, જેનો તેમને સંતોષ છે.

૪. વહેલી સવારે થતા અનુભવનું વર્ણન કરો.
ઉત્તર: વહેલી સવારે (પહેલા પહોરમાં) જ્યારે પક્ષીઓની કલબલ શરૂ થાય છે, ત્યારે દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિના બંધ પોપચાંમાં પણ અવાજના આધારે જુદા જુદા રંગોની ભાત (ડિઝાઇન) ઊપસી આવે છે.

૫. રૂપ અને અવાજ વિશે શું કહ્યું છે?
ઉત્તર: કાવ્યમાં કહ્યું છે કે રાતનું રૂપ આંખોની સરહદથી છટકીને રણઝણતો અવાજ બની જાય છે. અને લોકોના બોલવાના જુદા જુદા લહેકાથી અવાજનો એક મોટો વૈભવ (ખજાનો) ખીલી ઊઠે છે.

૬. ફૂલોના રંગ અને સુગંધ બાબતે શો નિર્દેશ કર્યો છે?
ઉત્તર: કવિ કહે છે કે આંખો ન હોવાથી ફૂલોના સુંદર રંગો ભલે મારાથી રિસાઈ ગયા છે, પરંતુ ફૂલોની બધી જ સુગંધ હજુ પણ મારો સાથ જાળવી રાખે છે.

૭. ટેરવાંએ આંખોનું સ્થાન લીધું છે એવું શા માટે કહ્યું છે?
ઉત્તર: કારણ કે દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિ જોઈ શકતી નથી, પરંતુ તેની આંગળીઓના ટેરવાંમાં નવી નજર (સ્પર્શશક્તિ) ફૂટી છે. તે કોઈપણ વસ્તુને સ્પર્શ કરીને અનુભવી શકે છે અને ઓળખી શકે છે.

---

📝 ભાગ ૨: કાવ્ય ૧૦ 'દુનિયા અમારી' - 25 ગુણની એકમ કસોટી

એકમ કસોટી: કાવ્ય ૧૦ - દુનિયા અમારી

ધોરણ: ૮ (ગુજરાતી) સમય: ૧ કલાક કુલ ગુણ: ૨૫

અધ્યયન નિષ્પત્તિઓ: G8-2.1.1, G8-2.1.5, G8-1.3.2, G8-3.1.1, G8-3.1.2 આધારિત મૂલ્યાંકન

પ્રશ્ન ૧: નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યમાં ઉત્તર લખો. (ગમે તે ૫) [ગુણ: ૫]

૧. આ ગીતમાં કોની સંવેદના રજૂ થઈ છે?
૨. ઈશ્વરે કઈ મોજ છીનવી લીધી છે?
૩. બંધ પોપચાંમાં શું દેખાય છે?
૪. કોણ રિસાઈ ગયું છે અને કોણ સાથ જાળવે છે?
૫. પવનની લહેરખી શું લઈને આવે છે?
૬. નવી નજર ક્યાં ફૂટી છે?

પ્રશ્ન ૨: નીચે આપેલા શબ્દોના અર્થ લખી વાક્યમાં પ્રયોગ કરો. [ગુણ: ૫]

૧. કલરવ
૨. પગરવ
૩. લોચન
૪. મ્હોરવું
૫. નાથ

પ્રશ્ન ૩: કૌંસમાં આપેલા શબ્દનો ઉપયોગ કરી લિંગ/વચન પરિવર્તન કરી વાક્ય ફરી લખો. [ગુણ: ૫]

૧. આકાશમાં કાગડો ઊડતો હતો. (સમડી)
૨. હિતેશ બેઠો બેઠો જમતો હતો. (સીતા)
૩. બાળક મેદાનમાં રમે છે. (અમે)
૪. તપેલું દૂધથી ભરેલું હતું. (તપેલી)
૫. કૂતરો ભસતો હતો. (કૂતરાઓ)

પ્રશ્ન ૪: આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો. [ગુણ: ૫]

૧. વાતે રખડવાની મોજ છીનવી લીધી છતાં કોની દુનિયા બચી છે?
(અ) કલરવની (બ) પગરવની (ક) અવાજની
૨. આંખ માટે કાવ્યમાં કયો શબ્દ વપરાયો છે?
(અ) લોચન (બ) નયન (ક) ચક્ષુ
૩. પવનની લહેરખી સ્પર્શ કરીને શું સાચવે છે?
(અ) સંદેશો (બ) સુગંધ (ક) સંબંધ

પ્રશ્ન ૫: નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો. [ગુણ: ૫]

'દુનિયા અમારી' કાવ્યને આધારે દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિનો જીવન પ્રત્યેનો હકારાત્મક અભિગમ તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.

✅ એકમ કસોટી સોલ્યુશન (Answer Key)

પ્રશ્ન ૧ ના ઉત્તરો:
૧. આ ગીતમાં દ્રષ્ટિહીન (પ્રજ્ઞાચક્ષુ) વ્યક્તિની સંવેદના રજૂ થઈ છે.
૨. ઈશ્વરે રસ્તા પર ફરીને દુનિયા જોવાની (વાટે રખડવાની) મોજ છીનવી લીધી છે.
૩. સવારના પહેલા પહોરમાં અવાજના આધારે બંધ પોપચાંમાં રંગોની ભાત (ડિઝાઇન) દેખાય છે.
૪. ફૂલોના રંગો રિસાઈ ગયા છે, જ્યારે ફૂલોની સામટી સુગંધ સાથ જાળવે છે.
૫. પવનની લહેરખી ઋતુઓ (સમા સમા) ના સંદેશા લઈને આવે છે.
૬. આંખો ન હોવા છતાં આંગળીઓના 'ટેરવાંમાં' સ્પર્શશક્તિ રૂપી નવી નજર ફૂટી છે.

પ્રશ્ન ૨ ના ઉત્તરો (શબ્દાર્થ અને વાક્ય):
૧. કલરવ (મધુર અવાજ): સવારે પંખીઓનો કલરવ સંભળાય છે.
૨. પગરવ (ચાલવાનો અવાજ): મને અંધારામાં કોઈનો પગરવ સંભળાયો.
૩. લોચન (આંખ): ભક્તના લોચનમાંથી હર્ષના આંસુ વહેવા લાગ્યા.
૪. મ્હોરવું (ખીલવું): વસંત ઋતુમાં આંબે મહોર મ્હોરે છે.
૫. નાથ (ઈશ્વર): હે નાથ! તારી કૃપા અપરંપાર છે.

પ્રશ્ન ૩ ના ઉત્તરો (લિંગ/વચન પરિવર્તન):
૧. આકાશમાં સમડી ઊડતી હતી.
૨. સીતા બેઠી બેઠી જમતી હતી.
૩. અમે મેદાનમાં રમીએ છીએ.
૪. તપેલી દૂધથી ભરેલી હતી.
૫. કૂતરાઓ ભસતા હતા.

પ્રશ્ન ૪ ના ઉત્તરો (વિકલ્પો):
૧. (બ) પગરવની
૨. (અ) લોચન
૩. (ક) સંબંધ

પ્રશ્ન ૫ નો ઉત્તર (સવિસ્તર):
દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિ પોતાની આંખો ગુમાવવા છતાં ભગવાનને દોષ નથી આપતો. તે માને છે કે આંખો નથી તો શું થયું, મારી પાસે સાંભળવાની અને સ્પર્શ કરવાની શક્તિ તો છે! તે રસ્તા પર ચાલી શકતા નથી, પણ લોકોના પગલાંનો અવાજ (પગરવ) સાંભળીને આનંદ લે છે. ફૂલોના રંગ જોઈ નથી શકતા, પણ તેની સુગંધથી સંતોષ માને છે. આંગળીના ટેરવાંમાં રહેલી સ્પર્શશક્તિને જ તે પોતાની આંખો માની લે છે. આમ, તે પક્ષીઓના કલરવમાં અને સુગંધમાં પોતાની એક અલગ જ સુંદર દુનિયા ઊભી કરી લે છે. આ તેનો નિરાશ ન થવાનો અને જીવન પ્રત્યેનો હકારાત્મક અભિગમ બતાવે છે.